საინტერესო

რა არის კოსმოსი? 300 წლის წინ დაწყებული ბრძოლა, რომელიც დღემდე გრძელდება

რა არის კოსმოსი? კითხვა, რომელიც ალბათ ერთხელ მაინც ყველას გაგვჩენია.

ამ საკითხთან დაკავშირებით, გამოცემა The Conversation-ი დარემის უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორის, ემილი თომასის საინტერესო წერილს აქვეყნებს. დებატები აღნიშნულ საკითხზე, თითქმის 300 წლის წინ დაიწყო იმ დროის წამყვან ფილოსოფოსებსა და ფიზიკოსებს შორის. თომასი სწორედ ამ დებატების მნიშვნელოვან მომენტებს მიმოიხილავს.

მთები. ვეშაპები. შორეული ვარსკვლავები. ეს ყველაფერი კოსმოსში არსებობს, შესაბამისად, ჩვენც. ჩვენი სხეულები გარკვეული ოდენობის სივრცეს იკავებს. როდესაც სამსახურში მივდივართ, გადავადგილდებით სივრცეში. მაგრამ რა არის კოსმოსი? არის თუ არა ის საერთოდ ნამდვილი ფიზიკური ობიექტი? 1717 წელს, ამ კითხვის ირგვლივ დიდი ბრძოლა ატყდა. ზუსტად 300 წლის შემდეგ, ის კვლავ გრძელდება.

შეიძლება ფიქრობდეთ, რომ ფიზიკოსებმა კოსმოსის პრობლემა „გადაჭრეს“. მათემატიკოს ჰერმან მინკოვსკისა და ფიზიკოს ალბერტ აინშტაინის მოწონებამ გვასწავლა ფორმულირება, რომ დრო-სივრცე გაერთიანებული კონტინიუმია, რომელიც გვეხმარება გავიგოთ თუ როგორ მოქმედებენ ძალიან დიდი და ძალიან პატარა საგნები, მაგალითად ინდივიდუალური ატომები. მიუხედავად ამისა, ჯერ კიდევ ვერ გავეცით პასუხი კითხვას, თუ რა არის კოსმოსი. თუკი სამყაროდან მთლიან მატერიას ამოვსრუტავთ, დარჩება თუ არა სივრცე?

ოცდამეერთე საუკუნის ფიზიკა სავარაუდოდ თავსებადია კოსმოსის ორ ძალიან განსხვავებულ ანგარიშთან: „რელაციონიზმთან“ და „აბსოლუტიზმთან“. ორივე ეს ხედვა თავიანთ პოპულარობას უნდა უმადლოდეს ბრიტანეთის გერმანელ დედოფალ კაროლინ ანსბახელს (1683-1737), რომელმაც თავის ჯოხი გადასცხო მაშინ არსებულ ფილოსოფიურ მიმდინარეობებს.
კაროლინი ძლიერი ფილოსოფოსი იყო და მე-18 საუკუნის დასაწყისში, მოახერხა, რომ იმ პერიოდის წამყვანი ფილოსოფოსები ერთმანეთისათვის დაეპირისპირებინა. კონტინენტზე, სავარძელზე მოკალათებული ფილოსოფოსები მხარს უჭერდნენ „რელაციონიზმს“, მბრუნავი მსოფლიოს თეორიას. მაგრამ ამასობაში, ბრიტანელი ფილოსოფოსები ავითარებდნენ მეცნიერებით შთაგონებულ „ემპირიზმს“ — დაკვირვებებზე დაფუძნებულ თეორიებს. ისინი ეთაყვანებოდნე ისეთ მეცნიერებს, როგორებიც იყვნენ რობერტ ბოილი და ისააკ ნიუტონი.

კაროლინმა ორ ფილოსოფოსს ერთმანეთისთვის წერილების მიწერა სთხოვა. ერთი მათგანი გერმანელი ფილოსოფოსი გოტფრიდ ლაიბნიცი იყო, ბრწყინვალე რაციონალისტი. მეორე გახლდათ ინგლისელი ფილოსოფოსი სამუელ კლარკი, ნიუტონის ახლო მეგობარი. ორივე მათგანი დათანხმდა და საბოლოოდ, 1717 წელს მათი მიწერ-მოწერა საჯაროდ გამოქვეყნდა „დოკუმენტების კოლექციის“ სახელით. მიუხედავად უაზრო სახელისა, დოკუმენტები მართლაც რევოლუციური აღმოჩნდა. მათი ერთ-ერთი მთავარი საკითხი სწორედ კოსმოსის ბუნება იყო.

ყველაფერი თუ არაფერი?
არის თუ არა სივრცე ვარსკვლავებს შორის? რელაციონისტი ლაიბნიცი ამტკიცებდა, რომ კოსმოსი სივრცული ურთიერთობაა საგნებს შორის. ავსტრალია „სინგაპურის სამხრეთითაა“. ხე ბუჩქისგან „სამი მეტრით მარცხნივაა“. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ კოსმოსი არ უნდა არსებობდეს იმ საგნებისგან დამოუკიდებლად, რომლებსაც ის ერთმანეთთან აკავშირებს. ლაიბნიცის აზრი, თუ არაფერი არსებობს, არ უნდა იყოს არანაირი სივრცული ურთიერთობები. თუკი სამყარო განადგურდება, აღარ იარსებებს კოსმოსიც.

ამის საპირისპიროდ, აბსოლუტისტი კლარკი ამტკიცებდა, რომ კოსმოსი არის სუბსტანციათა მთელი წყება, რომელიც ყველგანაა. კოსმოსი გიგანტური კონტეინერია, რომელიც შეიცავს სამყაროს ყველა საგანს: ვარსკვლავებს, პლანეტებს, ჩვენ. კოსმოსი საშუალებას გვაძლევს შევიგრძნოთ თუ როგორ გადაადგილდება საგნები ერთი ადგილიდან მეორეზე, როგორ მოძრაობს კოსმოსში სამყაროს მთლიანი მატერია. გარდა ამისა, კლარკი ამტკიცებდა, რომ კოსმოსი ღვთაებრივია: კოსმოსი არის ღმერთის არსებობა სამყაროში, სხვაგვარად რომ ითქვას, კოსმოსი ღმერთია. კლარკის აზრით, თუ სამყარო განადგურდებოდა, კოსმოსი მაინც დარჩებოდა. კოსმოსის გაქრობა კი ისევე შეუძლებელია, როგორც ღმერთის გაქრობა.

ლაიბნიც-კლარკის წერილებმა ააფეთქა მე-18 საუკუნის ადრეული პერიოდის სწავლება. ისეთი მოაზროვნეები, როგორიც იყო ნიუტონი, რომელიც უკვე ჩართული იყო დებატებში, საკმაოდ ღრმად იყვნენ შესული. ნიუტონი ამტკიცებდა, რომ კოსმოსი უფრო მეტი იყო, ვიდრე ურთიერთობა მატერიალურ ობიექტებს შორის. იგი ამტკიცებდა, რომ ის იყო აბსოლუტური ერთიანობა, რომ ყველაფერი მასთან ურთიერთობით მოქმედებდა. ამან განაპირობა განსხვავება „მიმართებით“ და „აბსოლუტურ“ მოძრაობას შორის. დედამიწა მოძრაობს სხვა მატერიალურ ობიექტებთან მიმართებაში, მაგალითად მზესთან, მაგრამ ამავე დროს, ის ასევე მოძრაობს აბსოლუტურად — კოსმოსის მიმართ.

დებატებს მოგვიანებით სხვებიც შემოუერთდნენ, მაგალითად, იმანუელ კანტი. მას სჯეროდა, რომ კოსმოსი უფრო წარმოდგენაა, რომელსაც ადამიანები სამყაროს შესაგრძნობად იყენებენ, და არა რეალური საგანი. კოსმოსთან დაკავშირებით შეხედულებები მხოლოდ ფიზიკოსებსა და ფილოსოფოსებს როდი ჰქონდათ. საკუთარი სათქმელი ყველა ადამიანს გააჩნდა, მევახშიდან დაწყებული დაქირავებული მუშით დამთავრებული.

პრობლემა ღმერთთან
ხალხი განსაკუთრებით გაღიზიანებული იყო კლარკის იმ ხედვით, რომ კოსმოსი ღმერთია. ნიშნავს თუ არა ეს იმას, რომ მუდამ ღმერთში ვმოძრაობთ? ღმერთი უბრალოდ ყველაფერს კი არ ხედავს, თავად არის ყველგან? მათ ასევე აწუხებდათ დიდი საგნები. იმის გამო, რომ ვეშაპი მეტ სივრცეს იკავებს, ვიდრე წმინდანი ადამიანი, არის თუ არა ის უფრო წმინდანი? მთები რომ დიდია, არის თუ არა ისინი ღმერთის მსგავსი?

მე-20 საუკუნის ფილოსოფოსი ბერტრან რასელი ერთ დროს ამტკიცებდა, რომ არ უნდა ვეთაყვანოთ ზომებს.

„სერ ისააკ ნიუტონი გაცილებით პატარა იყო, ვიდრე ჰიპოპოტამი, მაგრამ მისი ფასს ნამდვილად არ აღვიქვამთ უფრო მცირედ, ვიდრე დიდი მხეცისას“, — წერდა რასელი.

მას ნამდვილად არ დაეთანხმებოდა მე-18 საუკუნის ზოგიერთი მოაზროვნე — ისინი ნიუტონზე მეტად უდავოდ ბეჰემოთს გააღმერთებდნენ.

დღეისათვის, ღმერთის კონცეპტი ამ დებატებიდან გამქრალია. თუმცა, ზოგიერთი თანამედროვე ფილოსოფოსი, მაგალითად, ტიმ მოდრინი და გრაჰამ ნერლიხი მაინც ფიქრობენ, რომ ფიზიკის ამჟამინდელი თეორიები მხარს უჭერს კლარკის ხედვას (რელიგიური ნაწილის გამოკლებით). დრო-სივრცე ერთი დიდი კონტეინერია და ჩვენ ყველა მასში გადავადგილდებით.

სხვა ფილოსოფოსებს, მაგალითად, კენეთ მანდერსს და ჟულიან ბარბუს მიაჩნიათ, რომ ფიზიკის საუკეთესო მიღწევები შესაბამისობაში მოდის ორივე ხედვასთან და არის სხვა მიზეზებიც, რათა დავიჯეროთ, რომ ლაიბნიცის თეორია მართალი იყო. თუკი ფიზიკა მართლაც შეთავსებადია აბსოლუტიზმთან ან რელაციონიზმთან, უნდა ვარჩიოთ თუ არა რელაციონიზმი, როგორც უფრო მარტივი თეორია? ამ ყველაფრის შემდეგ, თუკი მისი არ გვჯერა, რატომ გვაქვს პოსტულატად მიჩნეული გიგანტური ერთიანობა, რომელიც კონტეინერის როლს ასრულებს?

„როგორც დროისა და სივრცის ისტორიკოსი, მოხიბლული ვარ ამ დებატების მსვლელობით, როგორ გაიფურჩქნა და გაიზარდა 300 წლის წინ დაწყებული რაღაც. რა თქმა უნდა, ლაიბნიც-კლარკის დოკუმენტები ფილოსოფიის სფეროს მიღმა კარგად არაა ცნობილი, მაგრამ მათ მიერ დაწყებული დებატები დღემდე გრძელდება. კაროლინ ანსბახელს ახლა ნამდვილად ბევრი პასუხი აქვს“.

ემილი თომასი, დარემის უნივერსიტეტის ასისტენტ-პროფესორი.

1TV.GE

დატოვეთ კომენტარი

კომენტარები

მსგავსი სიახლეები

232 Comments

  1. Hi, just required you to know I he added your site to my Google bookmarks due to your layout. But seriously, I believe your internet site has 1 in the freshest theme I??ve came across. It extremely helps make reading your blog significantly easier.

  2. This is really interesting, You’re a very skilled blogger.
    I’ve joined your feed and look forward to seeking more of your excellent
    post. Also, I’ve shared your website in my social networks!

  3. I will right away snatch your rss feed as I can’t find your email
    subscription hyperlink or e-newsletter service.
    Do you have any? Kindly permit me recognize so that I may just subscribe.
    Thanks.

  4. If you are going for finest contents like I do, just go
    to see this site daily for the reason that it
    offers feature contents, thanks

  5. It’s going to be end of mine day, however before end I am reading this wonderful article to improve my experience.

  6. Fantastic beat ! I would like to apprentice
    while you amend your web site, how could i subscribe for
    a blog site? The account aided me a acceptable deal. I
    had been tiny bit acquainted of this your broadcast offered
    bright clear concept

  7. It is the best time to make a few plans for the longer term
    and it is time to be happy. I have read this publish and
    if I may I wish to suggest you some fascinating things or suggestions.
    Perhaps you could write subsequent articles referring to
    this article. I want to learn more things approximately it!
    quest bars http://tinyurl.com/49u8p8w7 quest bars

  8. A motivating discussion is worth comment. I
    do believe that you need to publish more on this subject, it might not be a taboo
    matter but typically folks don’t speak about such subjects.
    To the next! All the best!! scoliosis surgery https://0401mm.tumblr.com/ scoliosis surgery

  9. I have been surfing online more than 4 hours today, yet I never found any interesting
    article like yours. It’s pretty worth enough for me.
    In my opinion, if all website owners and bloggers made good content as you did, the internet will
    be a lot more useful than ever before. cheap flights http://1704milesapart.tumblr.com/ cheap flights

  10. Someone necessarily lend a hand to make significantly posts
    I would state. That is the very first time I frequented your web page and so far?

    I amazed with the analysis you made to make this actual submit amazing.
    Magnificent task! ps4 games https://bitly.com/3nkdKIi ps4 games

  11. I do trust all of the ideas you have introduced in your post.
    They’re really convincing and will certainly work. Nonetheless, the posts are too brief for newbies.

    May just you please extend them a little from subsequent time?

    Thank you for the post.

  12. Hi are using WordPress for your site platform? I’m new to the blog world
    but I’m trying to get started and set up my own. Do you need any html coding knowledge
    to make your own blog? Any help would be greatly appreciated!

  13. Hello There. I found your weblog the usage of msn. That is
    a very neatly written article. I will be sure to bookmark it and return to learn extra of your helpful
    information. Thanks for the post. I will certainly return.

  14. Wonderful blog! I found it while surfing around on Yahoo News.

    Do you have any suggestions on how to get listed in Yahoo News?
    I’ve been trying for a while but I never seem to get there!
    Many thanks

  15. Howdy I am so happy I found your webpage, I really found you by accident, while I was researching on Aol for something else, Anyways I am
    here now and would just like to say many thanks for a fantastic post and a all round exciting blog (I also love the theme/design), I don’t have time to
    read it all at the moment but I have saved it and also added your RSS feeds, so when I
    have time I will be back to read more, Please do keep up the fantastic b.

  16. Hello to every single one, it’s in fact a fastidious for
    me to pay a quick visit this site, it includes precious Information.

  17. It’s going to be ending of mine day, but before end I am reading this impressive article to increase my know-how.

  18. Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such magnificent information being shared freely out there.

  19. Thanks for your personal marvelous posting! I actually enjoyed reading it,
    you happen to be a great author.I will make sure
    to bookmark your blog and will come back later on. I want to encourage continue your great posts, have a nice morning!

  20. Nice post. I was checking constantly this blog and I’m impressed!
    Very useful information specifically the last part 🙂 I care for such info a lot.
    I was looking for this certain information for a very long time.
    Thank you and best of luck.

  21. Hi there colleagues, fastidious post and good arguments commented at this place, I am genuinely enjoying by these.

  22. Heya just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the pictures aren’t loading
    correctly. I’m not sure why but I think its a linking issue.
    I’ve tried it in two different browsers and both show the same outcome.

  23. The other day, while I was at work, my cousin stole my iphone and tested to
    see if it can survive a thirty foot drop, just
    so she can be a youtube sensation. My iPad is now destroyed and she has 83 views.
    I know this is completely off topic but I had to share it with someone!

  24. wonderful publish, very informative. I wonder why the other specialists of this sector do not notice this. You should proceed your writing. I’m sure, you’ve a huge readers’ base already!

  25. wonderful post, very informative. I wonder why the other specialists of this sector don’t understand this. You must proceed your writing. I’m sure, you’ve a huge readers’ base already!

  26. You, my pal, ROCK! I found exactly the info I already searched everywhere and simply couldn’t find it. What an ideal website.

  27. We’re a group of volunteers and opening a new scheme in our
    community. Your web site provided us with valuable info to work
    on. You have done an impressive job and our entire community will
    be thankful to you.

  28. Do you have a spam issue on this blog; I also am a blogger,
    and I was curious about your situation; many of us have developed some nice procedures and we are looking to
    trade strategies with others, be sure to shoot me
    an email if interested.

  29. magnificent submit, very informative. I ponder why the opposite specialists of this sector don’t realize this. You must proceed your writing. I am confident, you’ve a great readers’ base already!

  30. Today, I went to the beachfront with my children. I found a sea shell and gave it
    to my 4 year old daughter and said “You can hear the ocean if you put this to your ear.” She placed the shell to her ear and screamed.
    There was a hermit crab inside and it pinched her
    ear. She never wants to go back! LoL I know this is totally off topic but
    I had to tell someone!

  31. 257193 645362Some truly marvellous work on behalf of the owner of this internet site , perfectly wonderful content material . 22017

  32. Hello Is it okay if I go sort of away from the topic? Im tryin to read your post from my brand new Macbook although it wont show correctly (a few of the buttons are pretty much missing), any suggestions? Shall I try to find an fix for my browser or something? Thank you for the help I hope! Have you considered promoting your blog? add it to SEO Directory right now 🙂

  33. What’s up, everything is going perfectly here and ofcourse everyone is sharing information, that’s actually fine, keep up writing.

  34. Youre so cool! I dont suppose Ive read anything this way before. So nice to seek out somebody with some original ideas on this subject. realy appreciate beginning this up. this excellent website can be something that is needed on the internet, a person with some originality. beneficial job for bringing something new towards the web!

  35. Hey there, I think your site might be having browser compatibility issues. When I look at your blog site in Opera, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping. I just wanted to give you a quick heads up! Other then that, fantastic blog!

  36. Your style is really unique compared to other people I ave read stuff from. I appreciate you for posting when you ave got the opportunity, Guess I all just bookmark this blog.

  37. The general rule is payment of the debt can not be enforced following a lapse of 6 yrs, but this period may differ less than unique jurisdictions. A typical technique for proving payment is by the manufacture of a signed receipt, but payment may be proved in other techniques, and, conversely, creation of a receipt just isn’t conclusive evidence of payment. Cash erroneously paid out may be recoverable depending on the jurisdiction and if the payment was designed for a oversight of truth or like a error of legislation.소액결제정책

  38. Amazing things here. I am very glad to look your post. Thank you so much and I’m taking a look ahead to touch you. Will you please drop me a mail?

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Back to top button
Close