აკაკი

(ბერძნული)”არ-ავი”,ე.ი.”უბოროტო”,”უზაკველი”,”კეთილი”.ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული სახელია ამჟამად საქართველოში,რასაც განსაკუთრებით შეუწყო ხელი დიდი პოეტის აკაკი წერეთლის პოპულარობამ.მისი შემოკლებული,საალერსო ფორმებია:აკა,აკი,აკო,კაკო, კაკუნა.აკაკი(აკაკის ხე)მცენარესაც ჰქვია.იმავე ძირისგანაა ნაწარმოები აგრეთვე მეორე მცენარის სახელი–აკაცია.

ალეკო

(ბერძნული)”მცველი”.

ალექსანდრე

(ბერძნული)”მცველი ვაჟკაცი”,”მამაცი მცველი” (კომპოზიტია,რომლის ნაწილებიც ცალ-ცალკე გვხვდება საკუთარ სახელად:ალეკო-“მცველი”,ანდრე-“მამაცი”. გვხვდება ქალის სახელიც–ალექსანდრა.ამ სახელით ცნობილია არაერთი მოწამე–ქალიც და კაციც.აქედანაა გვარი ალექსანდრია.საალერსო ფორმებია:ალე,ალიკო,ალიოშა, სანდრო,საშა.

ალექსი

(ბერძნული)”მცველი”.აქედანაა გვარები:ალექსიშვილი, ალექსაშვილი,ალექსიძე.საალერსო ფორმებია:ალე,ლექსო.

ალმასხან

(თურქული)კომპოზიტი სახელია,სადაც იმავე ალმას საკუთარ სახელს დართული აქვს თურქული ენის დამახასიათებელი სუფიქსი(წარმოშობით–საპატიო ტიტული) ხან.ანალოგიურად ნაწარმოები სახელებია:დურმიშხან, მირზაყან||მურზაყან,არზაყან და სხვ.

ალუდა

გვხვდება მთის კილოებში.ამ სახელს ატარებდა ვაჟა-ფშაველას ერთ-ერთი პოემის გმირი–ალუდა ქეთელაური. არსებობს მოსაზრება,რომ ეს სახელი ეტიმოლოგიურად ლუდს უკავშირდება და ჩვენში შემოსულია ოსურიდან ან სკვითურიდან(ვ.აბაევი,მ.ანდრონიკაშვილი),მაგრამ ეს მოსაზრება საეჭვო ჩანს.ალუდა დაკავშირებული უნდა იყოს ცნობილ აღმოსავლურ სახელთან ალადინ-თან,რომლის ამოსავალი ფორმაა ალაუდინ და არაბულად ნიშნავს” რწმენის სიმაღლეს”.თავდაპირველად ეს იყო მუსულმანური ქვეყნების მმართველთა ტიტული,რომელიც XIV-XV საუკუნეებიდან შედარებით დაბალი რანგის ჩინოვნიკებმა და ვაჭრებმა დაისაკუთრეს.ბოლოს იგი საკუთარ სახელად იქცა და ფართოდ გავრცელდა,განსაკუთრებით შუა აზიისა და ვოლგისპირეთის თურქულენოვან ხალხებში,რომელთა ენების ფონეტიკურ კანონზომიერებათა მიხედვით გაჩნდა ნაირფერი ვარიანტები:ალოუდინ,ალოვუტდინ,ალოვადინ,ალოვიდინ… ამ ფორმათა შეკვეცისა და გაქართულების შედეგია ალუდა, ალადა,ალადო,რომლებიც საფუძვლად უძევს ქართულ გვარებს:ალუდაური,ალადაშვილი,ალადოშვილი.

ამბროსი

(ბერძნული)”უკვდავთა(ღმერთთა)წილხვედრი”,”ღვთაებრივი”,”საღვთო”.

ამირან

ქართული ხალხური ეპოსის გმირის სახელია,რომელსაც ქართულში მნიშვნელობის დამაჯერებელი ახსნა არ მოეპოვება.შეიძლება კავშირი ჰქონდეს არაბულთან,სადაც ამირ(“წინამძღვარი”)დაალი(“მაღალი”)ცალ-ცალკეც და ერთადაც გვხვდება საკუთარ სახელებად.ამირ შედის აგრეთვე რამდენიმე სხვა სახელის შემადგენლობაში, რომლებიც ამჟამად ქართულში პიროვნულ სახელებად აღარ გვხვდება,მაგრამ დაცულია გვარებში:ამირასლანაშვილი, ამირბეგიშვილი,ამირგულაშვილი,ამირხანაშვილი,ამირჯანაშვილი.ცალკე ამირ-ისაგან ნაწარმოებია გვარი ამირიძე.ამირან დარეჯანისძე კლასიკური ხანის ქართული საგმირო-სარაინდო ეპოსის”ამირანდარეჯანიანის”მთავარი გმირია.

ანა

(ძველი ებრაული) “სასურველი”, “სანდომიანი”, “საამო”. ღვთისმშობელ მარიამის დედის სახელია. ამასთანავე ეს სახელი ერქვა წინასწარმეტყველს და რამდენიმე მოწამეს. სახარებასა და სხვა უძველეს ტექსტებში გვხვდება ორგვარი დაწერილობით (ანა||ანნა): “იყო ანა (მუნ ანნა ჩ) წინასწარმეტყუელი, ასული ფანუველისი” (DE ლუკა 2, 36). მოფერებითი ფორმებია: ანო, ანუკა, ანიკო, ანი

ანასტასია

(ბერძნული) ” მკვდრეთით აღმდგარი “, ” სიცოცხლეს დაბრუნებული “. იგივე ფუძე გვხვდება ვაჟის სახელადაც (მათ შორის არიან მოწამენიც). ბერძნულში ერთი ფუძიდან ნაწარმოები ქალისა და ვაჟის სახელები ფორმით განსხვავებულია: ანასტას და ანასტასია, ათანასე და ათანასია, ალექსანდრე და ალექსანდრა, ევგენი და ევგენია… სხვა ენებში ეს განსხვავება ზოგან შენარჩუნებულია, ზოგან – არა. ქართულში ანასტასია მხოლოდ ქალის სახელად გვხვდება, ვაჟის სახელი ანასტასი კი თარგმნილია (ესაა აღდგომელა, რომელიც დღეს სახელად აღარ გვხვდება, მაგრამ შემონახულია აღდგომელაშვილის გვარში). ანასტასიას შემოკლებული ფორმებია: ტასო, ტასიკო, ნასტა, ნასტია.

ანზორ

(ქართული)”აზნაური”,”თავისუფალი”.ქართული სიტყვა პირველად საკუთარ სახელად უქცევიათ და თავისებურად გადაუკეთებიათ ჩრდილო კავკასიის ხალხებს.მთიელ პერსონაჟთა სახელად ის გამოიყენა ჯერ ალექსანდრე ყაზბეგმა(მოთხრობა”ელისო”),შემდეგ–სანდრო შანშიაშვილმა (პიესა”ანზორ”).ამ ნაწარმოებთა მეშვეობით ეს სახელი საქართველოშიც პოპულარული გახდა.

ანტონ

(ბერძნული)ზუსტად არ ითარგმნება,თარგმნიან როგორც” მეომარს “,”ომში ჩაბმულს”,წინამძღოლს”,მეთაურს”.ეს სახელი საქართველოში ქრისტიანობის გავრცელების პირველივე ხანებიდან გახდა პოპულარული,რაც დაკავშირებულია ეგვიპტელი ქრისტიანი ბერის,” მონაზვნობის მამად”წოდებული ანტონ დიდის სახელთან (III-IV სს)მისი”სწავლანი”და ეპისტოლენი ადრევე უთარგმნიათ ქართულად და რამდენიმე რედაქციით არის დაცული ძველ ხელნაწერში.ქართველ საეკლესიო და პოლიტიკურ მოღვაწეთაგან ამ სახელით ცნობილია ჭყონდიდელ-მწიგნობართუხუცესი ანტონ გნოლისთავისძე (XII-XIII სს.)გელათის მთავარეპისკოპოსი ანტონ გელათელი(XVI ს.II ნახ.),მწერალი და მეცნიერი, პირველი ქართული მეცნიერული გრამატიკის ავტორი, კათალიკოსი ანტონ I(1720-1788 წწ.),კათალიკოს-პატრიარქი ანტონ II(1764-1827 წწ.)და სხვ.ამ სახელიდან წარმოდგება ქართული გვარები:ანტონაშვილი,ანტონიშვილი ანტონიძე,რუსული-ანტონოვი.

არსენ

(ბერძნული)”მამაცი”,”ვაჟკაცი”.ამ სახელით ძველთაგანვე ცნობილია არაერთი ქართველი მოღვაწე,განსაკთრებით_ სასულიერო პირთა შორის:კათალიკოსი არსენ I დიდი, საფარელი(დაახლოებით 820/830-877/887 წწ.),არსენ II, ქართლის კათალიკოსი(დაახლ. 955-980 წწ.),არსენ ბერი_ დავით აღმაშენებლის სულიერი მოძღვარი(XI-XII სს.), არსენ იყალთოელი_ფილოსოფოსი,მწერალი,ჰიმნოგრაფი(XI-XII სს.),არსენ ბულმაისიმისძე_მწერალი,საქართველოს კათალიკოსი(XIII ს. I ნახ.)და სხვ.ამ სახელისაგან ნაწარმოებია გვარები:არსენიშვილი,არსენიძე,არსენაშვილი, არსენაძე.

არჩილ

(ირანული)”სწორი”,”წრფელი”,”მართალი”,”ნათელი”,” მადლმოსილი”.ერთ-ერთი უძველესი და ძალზე გავრცელებული სახელია,რომელიც ამ ფორმით მხოლოდ ქართველებში გვხვდება.ცნობილია ქართლის ერისმთავარი არჩილი (VIII ს.),რომელიც ქრისტიანული სარწმუნოებისათვის ეწამა და ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა.კარგად არის ცნობილი აგრეთვე მეფე-პოეტი არჩილი (1647-1713 წწ.).

ასლან

(თურქული)”ლომი”,მოგვიანებით შეიძინა”გმირის”,”გოლიათის”,”დიდის” მნიშვნელობა.ამოსავალი ფორმაა არსლან, რომელიც გვხვდება ჯერ კიდევ”ტბეთის სულთა მატიანეში”:”სულისა ბალასძისა არსლანისსა შეუნდვენ ღმერთმან” (XII-XIII სს.)გამარტივებული ფორმა ასლან დასტურდებაXVI ს-დან.მისგან ნაწარმოები გვარებია: ასლანიშვილი,ასლანიკაშვილი,ასლანიძე.

ბაგრატ

ქართველ მეფეთა საგვარეულო სახელია.ეს სახელი ერქვა რამდენიმე მეფესა და ერისმთავარს,მოყოლებული ბაგრატ I კურაპალატიდან,რომელიც იყო გრიგოლ ხანძთელის თანამედროვე,ტაო-კლარჯეთის მთავარი(826-876 წწ.)გაერთიანებული საქართველოს პირველი მეფე იყო ბაგრატ დიდი (X ს.60-იანი წლების დასაწყისი–1014 წ.),რომელმაც სათავე დაუდო ბაგრატიონთა დინასტიას.აქედან მოდის გვარი ბაგრატიონი.ბაგრატი სომეხ მეფეთა საგვარეულო სახელიც იყო.წარმოშობით ამ სახელს უკავშირებენ ძვ.სპარსულს: აგადატა-“ღვთის ბოძებული”, “ღვთის წყალობა”(ასეთი შინაარსის საკუთარი სახელები ხშირად გვხვდება სხვადასხვა ენაში,მაგალითად:ბერძნული თეოდორე,დოროთე,სლავური ბოგდან,თურქული ალაჰვერდი,სომხური ასტვაწატურ,ქართული წყალობა).არსებობს ბაგრატის სხვაგვარი განმარტებაც:”ღვთის შექმნილი”,”ღვთის მიერ დაცული”.

ბადრი

(არაბული)”სავსე მთვარე”,გადატანით-“სრულქმნილი”.ეს სახელი ჰქვია ზღაპრული ამირანის ძმობილს.მისგანაა მიღებული გვარები:ბადრიძე,ბადრიშვილი,ბადრიაშვილი

ბათუ

წარმომავლობა დაუდგენელია.შესაძლოა უკავშირდებოდეს სპარსულ ბათურ-ს ან მონღოლურ ბათო-ს,ზოგის აზრით ურარტული სახელია,ზოგი კი ებრაული ბართლომე-ს შემოკლებულ ფორმად მიიჩნევს.ამ სახელით ცნობილია მოწამე ხუცესი,რომლის ხსენების დღეა 26 მარტი.

ბაია

როგორც ჩანს, ქართული მინდვრის ყვავილის სახელია ქცეული ქალის სახელად (შეადარეთ: ია, ვარდო, ენძელა…). ბაია გვხვდება ვაჟის სახელადაც, საიდანაც მიღებულია გვარი ბაიაშვილი (ისტორიული დოკუმენტებში დასტურდება XIII ს-დან), მაგრამ ეს ვაჟის სახელი სულ სხვა წარმოშობისა უნდა იყოს.

ბაკურ (ირანული)”ღვთის შვილი”,”ძე ღმრთისა”.ეს სახელი ქართულში გავრცელებულია უძველესი ხანიდან,გვხვდება ჯერ კიდევ პალესტინის ქართულ წარწერებში (V ს.30-40-იანი წლები):”და ძუძეეულნი მათნი ბაკურ და გრი-ორმიზდ და ნაშობნი მათნი, ქრისტე… შეიწყალენ.ამენ”. აქ ნახსენებია პეტრე იბერის პაპა(დედის მამა)–ბაკურ დიდი, მეფე ქართლისა.ბაკური ერქვა საქართველოს რამდენიმე სხვა მეფესა და დიდებულსაც II-VIII საუკუნეებში.წინათ გვხვდებოდა აგრეთვე მისგან ნაწარმოები პიროვნული სახელი ბაკურიანი(მაგ.,ერთი ბაკურიანი,ბალდადისძე,ქართლის ერისთავი იყო VII-VIII სს-ში).ბაკურისაგან ნაწარმოებია სახელი ჯამბაკურ,გვარები:ბაკურაძე,ბაკურიძე,ბაკურია,გეოგრაფიული სახელები:ბაკურიანი,ბაკურციხე,ბაკურხევი და სხვ.

ბაქარ

(ქართული)ზოგი მკვლევარის აზრით,შესაძლოა ქართული ფორმა იყოს ბაკურ-ისა,რომელიც წარმოშობით ირანული სახელია და”ღვთის შვილს” ნიშნავს.უფრო დამაჯერებელი ჩანს მისი დაკავშირება არაბულ პიროვნულ სახელთან–ბაქრ( “ახალგაზრდა აქლემი”).უთუოდ აქედან მოდის გვარები:ბაქრაძე და ბარქაია,ბაქარ-ისაგან ნაწარმოებია გვარი ბაქარაშვილი,შესაძლოა მისგანვე იყოს მიღებული ბაკარიძე და ბაქანიძე.

ბაჩანა

ქართული სახელია,”ტანმორჩილს” ნიშნავს(წარმოშობით უკავშირდება სპარსულ სიტყვას:ბაჩა-“ბავშვი”).გვხვდება მისი სხვადასხვაგვარი სახეცვლილებაც:ბაჩა,ბაჩია,ბაჩუა, ბაჩო,ბაჩიტა,ბაჩილა,ბაჩალა,ბაჩულა,ბაჩუკი,ბაჩირა, ბაჩუკია.ბაჩანა ფსევდონიმად ჰქონდა ვაჟა-ფშაველას ძმას–პოეტ ნიკო რაზიკაშვილს.

ბებურ

(ქართული)აქედანაა გვარები:ბებურიშვილი,ბებურიძე,ბებურია.გეოგრაფიული სახელწოდება ბებურიანი (ლაგოდეხის რაიონი).

ბელა (ლათინური) “ლამაზი”.

ბეჟან

მომდინარეობს ძველი ირანული სახელისაგან(ვეჟან-“ვეჯელი”ანუ”ირანელი”).თავკიდური ბგერა სპარსულშივე არის შეცვლილი:ვეჟან_ბეჟან.ბეჟანი ფირდოუსის განთქმული პოემის,”შაჰ-ნამეს”,ერთ-ერთი გმირია.ამ სახელის კნინობითი ფორმებია ქართულში:ბეჟია,ბეჟუა,ბეჟიკო,ბეჟუკი,ბეჟიტა.ამათგან მომდინარე გვარებია:ბეჟანიშვილი,ბეჟანეიშვილი,ბეჟანიძე,ბეჟაშვილი,ბეჟიაშვილი,ბეჟუაშვილი,ბეჟუკაშვილი,ბეჟიტაშვილი.

ბესიკ

ბესარიონ-ის შემოკლებული,საალერსო ფორმაა,რომელიც დამოუკიდებელ სახელად იქცა.ამ სახელს ატარებდა XVIII ს.გამოჩენილი პოეტი ბესარიონ გაბაშვილი.ამჟამად ცნობილი პოეტია ბესიკ ხარანაული.

ბორის

(სლავური)სრული ფორმაა ბორისლავ,შედგება ორი სიტყვისაგან,რომელთა მნიშვნელობაა”ბრძოლა”და”დიდება “.მეორე მათგანი მონაწილეობს მრავალ სლავურ სახელში, როგორიცაა ვიაჩესლავ,სტანისლავ და სხვანი.

ბუდუ

(ხურიტული)”მსახური”(ეტიმოლოგია საეჭვოა).მის გავრცელებას უთუოდ ხელი შეუწყო სიტყვის მნიშვნელობის რუსულად გააზრებამ:буду-“ვიქნები”.ცხადია,ეს გვიანდელი და მხოლოდ გარეგნულ მსგავსებაზე დამყარებული ხალხური ეტიმოლოგიაა.ბუდუ პიროვნულ სახელად გვხვდება კორიდეთის ოთხთავის(IX ს.)ბერძნულ მინაწერებში.მისი ფონეტიკური ვარიანტია სვანური გავრცელებული სახელი ფუთა.

გაბრიელ

ძველი ებრაული)“ჩემი ძალა ღმერთია“. მთავარანგელოზის სახელია,რომელიც ქართულში,მსგავსად მსოფლიოს მრავალი ენისა,ძველთაგანვე ფართოდ არის გავრცელებული.მისი მოფერებითი ფორმებია:გაბა,გაბე, გაბელ,გაბილა,გაბრია,გაბრო,გაბო,გაბიტა… როგორც ძირითადი,ისე მოფერებითი ფორმებიდან ნაწარმოებია ათეულობით ქართული გვარი:გაბრიელაშვილი, გაბრიელიძე,გაბრიაძე,გაბიტაძე,გაბაძე,გაბიძე,გაბოძე,გაბროშვილი,გაბრუაშვილი,გაბრაშვილი,გაბაშვილი, გაბელაშვილი,გაბლიაშვილი,გაბლიშვილი,გაბიაშვილი, გაბიტაშვილი,გაბრავა,გაბელია,გაბელაია,გაბილაია, გაბესკირია,გაბისკირია,გაბლიანი,გაბიანი,გაბულდანი და სხვ.
გაგი,გაგა-გვხვდება ძველ ქართულ დოკუმენტებში, მნიშვნელობა აუხსნელია(შდრ.კაკი).ამავე სახელის ვარიანტებია:გაგანა,გაგნა.ამათგან წარმოქმნილი გვარებია: გაგაძე,გაგანიძე,გაგნიძე,გაგიშვილი,გაგეიშვილი, გაგანაშვილი,გაგნაშვილი,გაგნიაშვილი.

გალაქტიონ

(ბერძნული)“რძისა“,“რძიანი“.ქრისტეს ერთ-ერთი მოწამის სახელია.ამავე ბერძნული სიტყვიდანაა ნაწარმოები ასტრონომიული ტერმინი გალაქტიკა(“რძის გზა“).ბერძნული კტ კომპლექსი ქართულად ქტ-თი გადმოიცემა.ეს წესი დაცული არ არის მხოლოდ დიდი ქართველი პოეტის სახელში–გალაკტიონ(ტაბიძე).

გეგა

გეგე(ქართული)პირის სახელად გვხვდებაXVI ს-დან, გვარებში–XVII ს-დან.ეს გვარებია:გეგაშვილი,გეგებერია, გეგეშიძე,გეგეჭკორი.

გერა

(ქართული)იგივეა რაც გელა(გერი||ნგერი არის მგელ სიტყვის კოლხური ფორმა).მიიღება აგრეთვე გერასიმე-ს შემოკლების გზით.გერა ჰქვია ლეო ქიაჩელის“გვადი-ბიგვას “ერთ-ერთ პერსონაჟს.

გერმანე (ლათინური)“ღვიძლი ძმა“.

გია

გიგა,გიგი(გიგია,გიგუცა),გიგო,გიგილო,გიგლა,გიგოლი–ქართული სახელებია,მიჩნეული გიორგი-ს ან გრიგოლ-ის შემოკლებულ ფორმებად,თუმცა წარმოშობით ზოგი მათგანი მაინც დამოუკიდებელი სახელი უნდა იყოს და ახლა კვლავ იბრუნებს ოფიციალური სახელის უფლებას.ამ სახელებისაგან ნაწარმოებია მრავალი ქართული გვარი: გიგაშვილი,გიგოშვილი,გიგოლაშვილი,გიგიაძე,გიგუცაძე და ა.შ.

გივი

(სპარსული)მნიშვნელობა გაურკვეველია.აქედანაა გვარი გივიშვილი.გივი-ს მოფერებითი ფორმაა გიუნა,საიდანაც წარმომდგარია გვარი გიუნაშვილი.
გიო(ბერძნული)მიღებულია გიორგი-ს შემოკლებით. მნიშვნელობით უდრის“მიწას“(იხ.აქვე გიორგი).

გიორგი

(ბერძნული)“მხვნელ-მთესველი“,“მიწათმოქმედი“.მთელ მსოფლიოში გავრცელებული სახელია.ქართულში ამ სახელის ფართოდ გავრცელებას მოწმობს გვარები:გიორგაძე,გიორგიძე,გორგაძე,გორგიძე,გოგაძე,გოგიძე,გოგია,გოგიავა. გოგიშვილი,გოგიაშვილი,გოგიტაშვილი,გოგიჩაიშვილი და სხვანი.

გიული

სპარსული სახელია, შემოსულია თურქულის გზით: “ვარდი”.

გოგი

გოგია,გოგიტა,გოგლა-გიორგი-ს კნინობითი ფორმებია.ამავე სახელის შემოკლებაა ქართულში დამოუკიდებელ სახელად ქცეული გიო.

გოდერძი

(ირანული)“ძლიერი ხარი“.აქედანაა გვარები:გოდერძიშვილი,გოდერიძე,გორდეზიანი(გოდერძიანი).

გოჩა

(ქართული)ქართული ენის ზოგი დიალექტის მიხედვით გოჩა ნიშნავს“ბერიკაცს“(მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ გერონტი,ფირან),ზოგი დიალექტის მიხედვით-“პატარას“ (შეადარეთ ტოპონიმები:დიდი ჯიხაიში და გოჩა ჯიხაიში).გოჩა ჰქვია ალექსანდრე ყაზბეგის ერთ-ერთი მოთხრობის მთავარ გმირს–ხევისბერს.ამ სახელისაგან არის წარმოქმნილი გვარები:გოჩაშვილი,გოჩავა,გოჩუა.მოფერებითი ფორმებია:გოჩია,გოჩიტა,გოჩელა,საიდანაც მიღებულია გვარები:გოჩიაშვილი,გოჩიტაშვილი,გოჩელაშვილი,გოჩელეიშვილი,გოჩოლაშვილი,გოჩალეიშვილი.

გრიგოლ

(ბერძნული)“მღვიძარე“,“ფხიზელი“.ეს სახელი ერქვა მსოფლიოში ცნობილ ბერძენ მწერალსა და საეკლესიო მოღვაწეს გრიგოლ ნაზიანზელს(III-IVსს.),ასევე ცნობილ საეკლესიო მწერალს,ღვთისმეტყველსა და ფილოსოფოსს გრიგოლ ნოსელს(IV ს.),საეკლესიო მოღვაწეს გრიგოლ ხანძთელს(759-861),ოშკის აღმშენებელს გრიგოლ ოშკელს (Xს.)და ბევრს სხვას.გრიგოლის კნინობით-მოფერებითი ფორმებია:გიგა,გიგი,გიგო,გიგლა,გიგოლი,გიგოლა(მათგა ზოგი წარმოშობით დამოუკიდებელი სახელი უნდა იყოს).გრიგოლისაგან ნაწარმოები გვარებია:გრიგოლაშვილი,გრიგოლია,გრიგოლაია,გრიგოლავა,ტოპონიმები:გრიგოლეთი, გრიგოლიში.ბევრი გვარია წარმოქმნილი კნინობითი ფორმებისაგანაც.იშვიათად გვხვდება სახელის ფორმა გრიგორ,საიდანაც მიღებულია გვარი გრიგორაშვილი.

გულიკო

(ქართული) ნაწარმოებია გულ სიტყვისაგან საალერსო იკო სუფიქსის დართვით, გვხვდება კაცის სახელადაც. მის სრულ ფორმად ითვლება გულისა.

დადა

(დადია)წმ.მოწამის სახელია,რომლის ეტიმოლოგია დაუდგენელია.აქედან ჩანს წარმოქმნილი გვარი დადიანი.ამ გვარის პირველი წარმომადგენელი ივანე დადიანი”ქართლის ცხოვრებაში”იხსენიება 1046 წლის ამბებთან დაკავშირებით. XII ს-დან ცნობილი არიან ბედან და ვარდან დადიანები. ამ გვარის სახელოვან მოღვაწეთა შორის განსაკუთრებით გამოირჩევა 1245 წ.კოხტასთავის შეთქმულების მონაწილე ცოტნე დადიანი,რომელიც ქართულმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა.

დავით

(ძველი ებრაული)მთელ მსოფლიოში ძალზე გავრცელებული ბიბლიური სახელია,რომელიც სხვადასხვაგვარად განიმარტება:”საყვარელი”,”სასურველი”,”წინამძღოლი”,”მეგობარი”…დავით ერქვა ისრაელთა ლეგენდარულ მეფეს, – წინასწარმეტყველს,ფსალმუნთა ავტორს.ეს სახელი საქართველოშიც ძალზე პოპულარულია,ერქვა რამდენიმე ქართველ მოწამეს(დიდმოწამენი დავით და კონსტანტინე,-არგვეთის მთავრები,დავით გარეჯელი და სხვ.)ერქვა საქართველოს ათამდე მეფეს,მათ შორის ყველაზე სახელოვანს–დავით აღმაშენებელს.ამ სახელის საალერსო-კნინობით ფორმებად ითვლება ქართულში: დათა, დათო, დათია, დათუნა,დათიკო,დათუკა, დათუა და მრავალი სხვა. სინამდვილეში ზოგი მათგანი უთუოდ დათვისაგან ნაწარმოები წარმართული სახელია (დათუა, დათუნა, დათუკა…შდრ.მგელა, გელა, ფოცხვერა, ლომა და ა.შ.), როგორც ძირითადი,ისე საალერსო ფორმებისაგან სხვადასხვა ბოლოსართების დართვით წარმოქმნილია რამდენიმე ათეული გვარი:დავითაია, დავითაშვილი,დავითიშვილი, დავითაძე,დავითიძე, დავითიანი,დავითულიანი, დავითური,დავითოშვილი, დავითელაშვილი,დავითიაშვილი,დათაშვილი, დათებაშვილი, დათიკაშვილი, დათიშვილი, დათოშვილი, დათუაშვილი,დათუაძე, დათუკაშვილი,დათუკიშვილი, დათუნაშვილი, დათუნაიშვილი, დათუსანი და სხვ.

დალი (ქართული) ნადირობის ქალღმერთის სახელი.

დაჩი

ერქვა ვახტანგ გორგასლის ვაჟს პირველი ცოლისაგან.ასე რომ,ეს სახელი საქართველოში უძველესი დროიდან გვხვდება:”ხოლო ვახტანგ უწოდა ძესა თვისსა სახელი სპარსულად დარჩილ და ქართულად დაჩი”(“ქართლის ცხ.”., I,178).არსებობს ამ სახელის ეტიმოლოგიის რამდენიმე ცდა.მზია ანდრონიკაშვილის აზრით,სპარსული სახელი დარჩილ წარმოადგენს საშუალო სპარსულ ფორმას ძველი ირანული სახელისას დარაყაცივრა(“ტომის,გვარის მფლობელი,უფროსი”),საშ.სპარსული ფორმა იქნებოდა დარციჰრ,რომელიც ქართულში კანონზომიერად მოგვცემდა დარჩილს და დაჩის.მისივე აზრით,არის მეორე შესაძლებლობაც:დარციჰრ გავიგოთ,როგორც მიღებული საშუალო სპარსულიდან-დარბციჰრ(“დარიოსის მოდგმისა”). აკაკი შანიძის ეტიმოლოგიის მიხედვით,დაჩი მიღებულია ქართული”დარჩი”ზმნის გამარტივებით.აღსანიშნავია,რომ XVII-XVIII სს.ისტორიულ დოკუმენტებში დასტურდება პიროვნული სახელი დარჩა,დარჩია და მისგან ნაწარმოები გვარები:დარჩაშვილი,დარჩიაშვილი,დაჩიბერიძე,დარჩიბეგიშვილი,დარჩია.

დემეტრე

(ბერძნული)”მიწა–დედა”,სხვაგვარი განმარტების მიხედვით “დემეტრასი”.ანტიკური მითოლოგიის მიხედვით დემეტრა მიწათმოქმედების და ნაყოფიერების ქალღმერთია(იგივე ცერერა).ეს სახელი ერქვა საქართველოს რამდენიმე მეფეს, მათ შორის–დემეტრე(იგივე დიმიტრი)თავდადებულს.დიმიტრი ამ სახელის გვიანდელი ფორმაა,სადაც ე ხმოვანს ენაცვლება ი(ეს ცვლილება ბერძნულშივე მოხდა).ასეთივე ცვლილება სხვა სახელებშიც მომხდარა:ელია–ილია,ჰერეკლე_ერეკლე_ირაკლი,ესაია_ისაია და სხვა.უფრო ძველი ფორმები დაცულია გვარებში:დემეტრაძე,დემეტრაშვილი,ელიაშვილი,ელოშვილი,ელიაძე,ელიავა,ესაიაშვილი და ა.შ. დემეტრე-სა და დიმიტრი-ს შემოკლებული ფორმებია:დიტო,მიტო,დუტუ.

დოდო

(ქართული) მოფერებით: დოდონა, დოდიკა, დოდიკო. წარმოადგენს გოგო-ს სახეცვლილ ფორმას, როგორც მას გამოთქვამენ ჩვილი ბავშვები. დოდო გვხვდება აგრეთვე კაცის სახელად, რომელიც სულ სხვა წარმოშობისაა (ბიბლიური სახელია და ” ღვთის მეგობარს ” ნიშნავს).

დინა

ბიბლიური სახელია (სვანურად “ქალიშვილს”, “გოგონას” ნიშნავს).

ეთერი

(ძველი ებრაული) “ვარსკვლავი”, ან (ბერძნული) “ჰაერი”, “ეთერი”. აქედანაა გვარი ეთერია. ქართულ ხალხურ ლეგენდაში ეთერი ჰქვია ულამაზეს მწყემს ქალიშვილს, რომელიც შეუყვარდა მეფისწულ აბესალომს. ამ ლეგენდის სიუჟეტზეა აგებული ზაქარია ფალიაშვილის ოპერა “აბესალომ და ეთერი”.

ეკატერინე

(ბერძნული) “წმინდა”, “უმწიკვლო”. შემოკლებული ფორმაა ეკა.

ელგუჯა

(თურქული)”ხალხის ძალა”.ელგუჯა ჰქვია ალექსანდრე ყაზბეგის ამავე სახელწოდების რომანის მთავარ გმირს,რამაც ხელი შეუწყო ამ სახელის ფართოდ გავრცელებას ჩვენში.

ელენე

ერთ-ერთი იმ სახელთაგანია, რომლებიც მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული სხვადასხვა ფორმით (ელა, ელია, ლესია, ლენა, ნელი და სხვა). წარმოშობით წინარებერძნულია და დაახლოებით განმარტავენ როგორც “ნათელს”, “მანათობელს”. ბერძნულ მითოლოგიაში ამ სახელით ცნობილია ულამაზესი დედოფალი – ელენე. ქართულში ამ სახელის მოფერებითი ფორმებია: ელო, ელიკო, ლენა, ნელი, ლელიკო.

ელისო

ქართული სახელია, შესაძლოა მიღებული იყოს ელისაბედ-ის შემოკლების გზით. ელისო ჰქვია ალექსანდრე ყაზბეგის ამავე სახელწოდების მოთხრობის გმირს.

ემზარ (ირანული)”თანამაცხოვრებელი”(ეტიმოლოგია საეჭვოა)

ერეკლე

წარმოქმნილია ბერძენთა საყვარელი მითოლოგიური გმირის ჰერკულესის ანუ ჰერაკლეს სახელისაგან.თვით ჰერაკლე ნიშნავს”ჰერას(ზევსის მეუღლის)დიდებას”.ამავე სახელის შედარებით ახალი ფორმაა ირაკლი.ერეკლე ერქვა ქართველთა ორ მეფეს,მათ შორის განსაკუთრებით ცნობილია ერეკლე II–პატარა კახი.

ვალერი

(ლათინური)”ღონიერი”,”ჯანმრთელი”.ქართულში გვხვდება მხოლოდ კაცის სახელად(შემოსულია რუსულის გზით),ლათინურში კი არსებობს მისგან ნაწარმოები ქალის სახელიც –ვალერია,რომელიც სხვა ენებშიც არის შესული.იმავე სიტყვის ფუძისაგან ნაწარმოებია სახელები:ვალენტი,ვალენტიონ,ვალენტინ,ვალენტინა(ქართულში ბოლო დროს შემოვიდა მხოლოდ ეს უკანასკნელი,რომლის შემოკლებული ფორმაა ვალია).ვალერი რომაული საგვარეულო სახელია,საიდანაც ნაწარმოებია კიდევ ახალი სახელი ვალერიან, ვალერიანე.

ვაჟა

(ქართული)”ვაჟი”,”ვაჟკაცი”.ვაჟა-ფშაველა ფსევდონიმია დიდი ქართველი პოეტის ლუკა რაზიკაშვილისა,რომლის პატივისცემითაც ვაჟა საქართველოში ერთ-ერთი პოპულარული სახელი გახდა.მისივე ვარიანტებია:ვაჟია,ვაჟიკა,ვაჟიკო.მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ ანდრია,კარლო

ვანო

ქართული შემოკლებული ფორმაა ივანე-სი(იხ.)ოფიციალურ ფორმად იგი არ მიიჩნევა,თუმცა ამის ტენდენცია ჩანს ზოგიერთი მოღვაწის სახელში(მაგ.,ვანო სარაჯიშვილი,ვანო გოკიელი,ვანო მურადელი).

ვასილ

(ბერძნული)”სამეფო”,”მეფისა”(დაწვრილებით იხ.ბასილ). ქართულში ხშირად გვხვდება შემოკლებული ფორმით:ვასო. ვასილ-ისაგან ნაწარმოებია სახელი–ვასილისა.

ვახტანგ

ქართულში ძველთაგან ცნობილი და ამჟამადაც გავრცელებული სახელია.ეს სახელი ერქვა საქართველოს არაერთ მეფესა და გამოჩენილ პიროვნებას,მათ შორის თბილისის დამაარსებელს ვახტანგ გორგასალს(V ს.).წარმოშობით უკავშირდება ირანულ ენებს და ნიშნავს”მგლისტანიანს”,მგელას”.აქედანაა გვარები:ვახტანგაძე,ვახტანგიძე,ვახტანგაშვილი,ვახტანგიშვილი,ვახტანგური.

ვერა

(რუსული) “რწმენა”. ბერძნული სახელის პისტი-ს თარგმანია. ქართულში გავრცელებული მოფერებითი ფორმაა ვერიკო.

ვიტალი

(ლათინური)”სასიცოცხლო”.შეადარეთ ვიტამინი-“სიცოცხლისათვის აუცილებელი ნივთიერება”.

ვიქტორ

(ლათინური)”გამარჯვებული”,”ძლევამოსილი” (იხ.ბიქტორ).უცხო ენებში ამავე ფუძესთან დაკავშირებული არაერთი სხვა სახელიც გვხვდება:ვიქტორიკ,ვიქტორინ,ვიქტორინა,ვიქტორია.რომაულ მითოლოგიაში ვიქტორია გამარჯვების ქალღმერთის სახელია(შეადარეთ ვიქტორინა–სახელწოდება ერთგვარი თამაშისა,რომლის დროსაც კითხვებს სვამენ ცოდნის სხვადასხვა დარგიდან და ამ გზით გამოავლენენ გამარჯვებულს).

ვლასი

(ბერძნული)”უხეში”,”მოუხერხებელი”.მისი მოფერებითი ფორმაა ლასიკო.

იური

ფართოდ არის გავრცელებული რუსულში, სადაც შესულია სკანდინავიურიდან.წარმოშობით იგივეა,რაც ბერძნული გიორგი(იხ.).

ზაალ

(სპარსული)”მოხუცი”.ეს სახელი ჰქვია ფირდოუსის”შაჰ-ნამეს”ერთ-ერთ გმირს,როსტომის მამას,რომელიც მთლად თეთრი თმითა და წარბ-წამწამით დაიბადა და მამამისმა საამმა სწორედ ამიტომ დაარქვა”მოხუცი”.სხვებმა მას უწოდეს აგრეთვე ზარ-“ოქროსი”ამ ორი სახელის შეერთებით მიღებულია ზაალზარ,რომლის გამარტივებული ფორმაა ზაზა.ზაალის კნინობითი ფორმებია:ზალიკა,ზალიკო. აქედანაა გვარები:ზაალიშვილი,ზალიკაშვილი,ზალიკიანი. საქართველოს ისტორიიდან ცნობილია ზაალ არაგვის ერისთავი(1633-1660წწ.).ის იყო კახეთის 1659 წლის ანტიირანული სახალხო აჯანყების მეთაური.

ზაზა

მიღებულია”შაჰ-ნამეს”გმირის ზაალ-ზარ-ის სახელისაგან (იხ.აქვე ზაალ).ზაზა ერქვა რამდენიმე ისტორიულ პიროვნებას,რომელთა შორისაც განსაკუთრებით ცნობილია ეროვნული დამოუკიდებლობისა და ერთიანობისათვის მებრძოლი პოლიტიკური მოღვაწე და მეცნიერი,სამკურნალო წიგნის ავტორი ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილი(XVს.)ზაზა-სა და მისი მოფერებითი ფორმებისაგან ნაწარმოებია გვარები:ზაზაძე,ზაზაშვილი,ზაზიაშვილი,ზაზიკაშვილი,ზაზანაშვილი,ზაზარაშვილი,ზაზუნაშვილი

ზაურ

(ირანული)”ძალა”.აქედანაა გვარები:ზაურაშვილი,ზავრაშვილი,ზავარაშვილი(სამივე ვარიანტი დასტურდებაXVIIს-დან).

ზვიად

(ქართული)აქედანაა გვარები:ზვიადაძე,ზვიადაური.ერქვა მწერალ კონსტანტინე გამსახურდიას ვაჟს,დამოუკიდებელი საქართველოს პირველ პრეზიდენტს.

ზიზი

(ქართული) “ლამაზი” (ბავშვის ენაზე). მისი ვარიანტული ფორმებია: ზიზო, ზიზიკო, ზიზილა, ზიზილო.

ზინა, ზინაიდა

(ბერძნული) ნაწარმოებია ძველ ბერძენთა უზენაესი ღვთაების, ზევსის სახელისაგან და ნიშნავს “ზევსისა”, “ღვთისა” (მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ ქართული ღვთისია, ღვთისავარი). ზინა წინათ იხმარებოდა კაცის სახლად, მისგან კი ნაწარმოები იყო ქალის სახელი ზინაიდა. ამჟამად ორივე მხოლოდ ქალის სახელად გვხვდება და ზინა ითვლება ზინაიდა-ს შემოკლებულ ფორმად.

ზოია (ბერძნული) “სიცოცხლე”.

ზურაბ

ქართულში დამკვიდრებული ფორმაა სპარსული სახელისა (სურხაბ||სუხრაბ),რომელიც სიტყვასიტყვით ითარგმნება როგორც”წითელი წყალი”,მაგრამ ძველად ის ნიშნავდა აგრეთვე წითლად მოელვარე ძვირფას ქვას–ლალს.სწორედ ეს უკანასკნელი მნიშვნელობა უნდა ედოს საფუძვლად ადამიანის სახელს.ზურაბი ერქვა ლეგენდარული ირანელი გმირის როსტომის ვაჟს.იგი ჩვენში ფართოდ გავრცელდა”შაჰ-ნამეს”სხვა გმირთა სახელების მსგავსად.მისი კნინობითი ფორმებია:ზურაბა,ზურა,ზურია,ზურიკო.აქედანაა გვარები:ზურაბიშვილი,ზურაბაშვილი,ზურაშვილი, ზურიკაშვილი,ზურაბიანი,ზურაბაული.

თათია, თათული (ქართული).

თამაზ (ძველი ირანული)”ძლიერი ცხენი”ან”ძლიერი ცხენოსანი”. აქედანაა გვარი თამაზაშვილი,რომელიც დოკუმენტებში დასტურდებაXV ს-დან.გვხვდება აგრეთვე პარალელური ფრომა თამაზიშვილი.

თამარ

ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარული ქალის სახელია საქართველოში საუკუნეთა მანძილზე. ამ სახელით ცნობილ ისტორიულ პირთაგან განსაკუთრებით აღსანიშნავია თამარ მეფე (მეფობდა 1184-1213 წლებში). ეს პირველი ქართველი მეფე-ქალი ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა და მისი სახელიც ქართულის მეშვეობით შევიდა საეკლესიო კალენდარში. წარმოშობით თამარს უკავშირებენ სემიტურ ენებს, კერძოდ ებრაულს, სადაც იგი “ფინიკის პალმას” ნიშნავს. მოფერებითი ფორმებია: თამრო, თამრიკო, თამუნა, თამუნია, თაკო. თამარ-ისაგან არის ნაწარმოები გვარები თამარაშვილი, თამარაძე, თამარაული, გეოგრაფიული სახელები თამარისი, თამარაშენი და სხვანი.

თამთა

მიღებული ჩანს თაჰამთა-საგან, რომელიც გვხვდება როსტომის და ზოგი სხვა ირანელი გმირის ეპითეტად და ნიშნავს “ღონიერს”, “გოლიათს”, ” ძლიერს “, “მამაცს”, “გმირს”. სპარსეთში და ძველ საქართველოშიც ვაჟის სახელი იყო.

თამრიკო

ქართული სახელია, მიღებული თამარ-ის კნინობითი ფორმისაგან: თამრიკო_თალიკო.

თეა (ბერძნული) “ღვთაება”

 

ია

ადრეული გაზაფხულის ყვავილის სახელია, ბერძნულად მას ჰქვია იონ. მისი მრავლობითი რიცხვის ფორმაა ია, რომელიც ქალის სახელად არის ქცეული და შესულია ევროპულ ენებშიც. მაგალითად, რუსულში, ფრანგულში (იხ. ვიოლა, ვიოლეტა). იგივე სიტყვა ნასესხებია ყვავილის სახელადაც (შეადარეთ რუსული фиалка – “ია”, фиолетовый – “იისფერი”). ასევე ქართულშიც ია შემოსულია ყვავილის აღსანიშნავადაც და ქალის სახელადაც. ია ქალის სახელად გვხვდება ბორჯომის ხეობაში მარიამწმინდის ეკლესიის ფრესკაზე (XII-XIII სს.), რომელზეც გამოსახული არიან ქალი და ვაჟი (ჩანს, დედა-შვილი) იაი და შოთა. შესაძლებლად არის მიჩნეული, რომ ესენი შოთა რუსთაველი და დედამისი იყვნენ.

იაგო

ესპანური ფორმაა იაკობ-ისა,ანდა მიღებულია იაგორ-ის შემოკლებით.

იაკობ

(ძველი ებრაული)”მიმყოლი”,”მიმდევარი”.თავდაპირველად ნიშნავდა ტყუპთაგან მეორეს,მომდევნოს,შემდეგ კი შეიძინა მნიშვნელობა ღვთის მიმყოლის ანუ ღვთის კვალზე მავალისა.ეს სახელი ერქვა ბიბლიური ისაკის ვაჟს,ებრაელთა მამამთავარს.გვხვდება უძველეს ქართულ ტექსტებში:”ხრქუან…იაკობ და იოსებ”(მათე13,55).მოეპოვება მრავალგვარი ფონეტიკური ვარიანტები და კნინობით-საალერსო ფორმები:იაყობ,ყობო(ქართველ ებრაელებში),აკოფ,აკოპ(კათოლიკეებსა და გრიგორიანელებში),იაკოფ,იაკუბ,კობა,იაკო,ია,იაშა…ასევე მრავალფეროვანია მათგან წარმოქმნილი გვარები:იაკობაშვილი,იაკობიშვილი,იაკობაძე,იაკობიძე,იაკოფიშვილი, იაკუბიძე,აკობაშვილი,აკოფაშვილი,აკობიძე,აკობია,აკოფია,კობიაშვილი,კობიძე და სხვ.

იგორ

წარმოშობით იგივეა,რაც იაგორ.შემოსულია რუსულიდან.

ივანე

(ძველი ებრაული იეჰოხანან,იოჰანან-“ღმერთმა შეიწყალა”)”ვისაც ღმერთი სწყალობს”,”ღვთის მიერ შეწყალებული”.ნათლისმცემლის სახელია,რომელიც ებრაულიდან ნასესხები აქვს ბერძნულს,აქედან კი სხვადასხვა სახეცვლილებით შესულია მსოფლიოს მრავალ ენაში.ქართულში შემოსულია ბერძნული ვოკატივის(წოდებითი ბრუნვის)ფორმით და ხანმეტ-ჰაემეტ ტექსტებში(უფრო გვიანაც)გვხვდება იოჰანე, შემდეგ_იოანე და იოვანე,ბოლოს–ივანე,შემოკლებით_ვანო. ორიოდე მაგალითი:”არა აღდგომილ არს ნაშობთაგანი დედათაი ხუფროის იოჰანეს ნათლისმცემელისა”(მათე11,11),”ეწოდენ მაგას იოჰანე”(ლუკა1,60ჩ,შდრ.DE–იოვანე).
ცნობილი მწიგნობარი იოვანე-ბერა,ინიციატორი და რედაქტორი შატბერდის კრებულისა(Xს.60-70-იან წლებში) და გადამწერი პარხლის ოთხთავისა(973წ.)ამ ხელნაწერთა ანდერძ-მინაწერში ხან იოვანე-ს ფორმით იხსენიებს თავის სახელს,ხან კი ივანე-ს ფორმით.სახელდობრ,პარხლის ოთხთავის ანდერძში ერთგან იკითხება:”ღირს ვიქმენ მე,გლახაკი იოვანე,ნართაულად ბერაი,აღსრულებად წმიდასა ამას სახარებასა ოთხთავსა”,მეორეგან:”მე,ივანებერამან,მწერალმან შატბერდელმან,შატბერდს დავწერე და პარხალს შევწირე სალოცველად ყოველთა ძმათა შატბერდელთა”.ამ მხრივ განსაკუთრებით საინტერესოა შატბერდის კრებულის ანდერძი,სადაც მწერალს ჯერ დაუწერია იოვანე,მაგრამ შემდეგ ო ამოუშლია.აქედან ჩანს,რომ Xს.მეორე ნახევარში ქართულ მეტყველებაში უკვე ივანე იყო დამკვიდრებული,მაგრამ წერისას,ლიტერატურული ტრადიციის გავლენით,ჯერ კიდევ იოვანე სჭარბობდა.შემოკლებული ფორმა ვანო(ვანა)წერილობით დადასტურებულიაXVIს-დან(1568 წ.გიორგი მეფის შეწირულობის სიგელში შდ-2901 იხსენიება ვანაძე მამისაი).შემოკლებული ფორმიდან ასევე ნაწარმოებია გვარები:ვანიძე,ვანიშვილი,ვანეშვილი.სხვა ვარიანტებიდან წარმოქმნილი გვარებია:ივანეიშვილი,ივანიშვილი,ივანიძე,ივანაური,ივანაშვილი,ივანაძე,ჟვანია(_იოვანია).

ივერი

ქართველთა აღმნიშვნელი ეთნონიმია(ძველი ფორმაა იბერი).აქედანაა ქვეყნის სახელწოდება ივერია(იბერია).ასე იხსენიება ქართველები და საქართველო ანტიკურ და ბიზანტიურ წყაროებში.მოგვიანო ხანებში ეთნონიმი ივერი გამოყენებული იქნა პიროვნულ სახელად(ანთროპონიმად),ივერია-საგან კი წარმოიქმნა სადაურობის სახელი ივერიელი.ცნობილია რუმინეთის განმანათლებელი,მწერალი და საზოგადო მოღვაწე,ვლახეთის მიტროპოლიტი ანთიმოზ ივერიელი(დაახლოებით 1650-1716 წწ.),წარმოშობით ქართველი,რომელმაც დიდი წვლილი შეიტანა რუმინული სალიტერატურო ენის განვითარებასა და წიგნის ბეჭდვის საქმეში.ივერიელი(რუმინულად–ივერიანუ)მისი ზედწოდებაა და არა გვარი.გვარი ივერიელი გასულ საუკუნეში წარმოიშვა და ჯერჯერობით ძალზე მცირერიცხოვანია.

ილია

(ძველი ებრაული)”იაჰვე(იეღოვა)–ღმერთი ჩემი”.ბიბლიური წინასწარმეტყველის სახელია.მისი ძველი ფორმაა ელია,ბერძნული–ელიოზ.ბერძნულ მითოლოგიაში ელია||ილია ამინდისა და ჭექა-ქუხილის ღმერთად ითვლება,მიღებული აქვს მნიშვნელობა”მზიანისა”,”მზიურისა”.ეს სახელი ფართოდ არის გავრცელებული საქართველოშიც.ილია ერქვა მრავალ გამოჩენილ პიროვნებას.აქ საკმარისია გავიხსენოთ მწერალი და უდიდესი საზოგადო მოღვაწე ილია ჭავჭავაძე. ილიას კნინობითი ფორმებია:ილა,ილო,ილიკო.მისგან ნაწარმოებია გვარი ილიაძე.ამ მხრივ გაცილებით დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა ელია(იხ.).

ინგა

(სკანდინავიური) უკავშირდება ძველი ისლანდიელების ღმერთის სახელს ინგვე-ს ქართულში ახალი ნასესხებია.

ინა

ახალი ნასესხებია ევროპულიდან, სადაც ადრე გავრცელებული ყოფილა კაცის სახელადაც. უკავშირდება ლათინურს და თარგმნიან როგორც “ნიაღვარი”, მაგრამ ზუსტი მნიშვნელობა და წარმომავლობა უცნობია.

იოსებ

(ძველი ებრაული)”გამრავლება”,”მატება”,სიტყვა-სიტყვით:”ის(ე.ი.ღმერთი)გაამრავლებს”,”შეჰმატებს”.ებრაელთა მამამთავრის,ბიბილიური იაკობის,ვაჟის სახელია, რომელიც ფართოდ არის გავრცელებული მთელ მსოფლიოში. ქართულ უძველეს ძეგლებშივე გვხვდება პარალელური ფორმები–იოსებ/იოსეფ:”რომელი საგონებელ ხიყო ძედ იოსებისა”(ლუკა,3,23),შდრ.”…ძედ იოსეფისა”(ლუკა3,30).მისი კნინობითი ფორმებია:სოსო,სოსია,სოსოია,სოსიკო, ოსიკო.იოსებისა და მისი ვარიანტული ფორმებისაგან წარმოქმნილია მრავალი ქართული გვარი:იოსებაშვილი,იოსებიძე,იოსებაძე,იოსეფაშვილი,იოსეფაიშვილი,ოსიპაშვილი და სხვ.

ირაკლი

(ბერძნული)”ჰერას დიდება(ჰერა-ზევსის მეუღლე,ქორწინებისა და ცოლქმრული სიყვარულის ღვთაება ბერძნულ მითოლოგიაში).ეს სახელი ერქვა მითიურ გმირს –ჰერას და ზევსის შვილს–ჰერკულესს ანუ ჰერაკლეს(იხ.აგრეთვე ერეკლე).

ირინე

(ბერძნული) “მშვიდობა”. მისი შემოკლებული ფორმაა ირა (ეს უკანასკნელი შეიძლება მიღებული იყოს ირაიდა-ს შემოკლებითაც, რომელიც აგრეთვე ბერძნული სახელია და ნიშნავს “გმირ ქალს” ან “ჰერას ასულს”).

ირმა

ქართული სახელია, გარეგნულად ემთხვევა გერმანულ სახელს, რომელსაც სულ სხვა მნიშვნელობა აქვს და ” ირმინისადმი (ომის ღმერთისადმი) შეწირულს ” ნიშნავს.

კარლო

იტალიური ფორმაა ძველი გერმანული სახელისა, რომელიც ” მამაკაცს ” ნიშნავს. გერმანულად გამოითქმის კარლ, ფრანგულად – შარლ, ინგლისურად – ჩარლზ (მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ ქართული კაცია, მეგრული კოჩია, ბერძნული არსენი და სხვ.). კარლ-ისაგან ნაწარმოებია ქალის სახელიც კაროლინა ( ” კარლისა “, ე.ი. ” მამაცისა “).

კატო ქართული სახელია, მიღებული ეკატერინე-ს შემოკლებით.

კახა, კახი

(ქართული) პიროვნულ სახელად ქცეულია ქართველთა ერთ-ერთი სატომო სახელი (ეთნონიმი), რომელიც საკუთარ სახელად ცნობილია VIII ს-დან. ამდროინდელი მოღვაწეა ქართველი წმინდანი კოსტანტი კახი, რომლის შესახებაც მისი ბიოგრაფი გვამცნობს: ” მას ჟამსა ოდენ იყო ვინმე ქუეყანასა ქართლისასა, სანახებსა ზენა სოფლისასა, კაცი, რომელსა სახელი ერქუა კოსტანტი, რომელსა ეწოდა კახაი სახელად მამულისა მის ქვეყნისა ” (აგიოგრაფიული ძეგლები, I, 165). როგორც ვხედავთ, კახა კოსტანტის ზედწოდებაა, დამატებითი სახელია, შერქმეული ” მამული ქვეყნის ” მიხედვით. სხვაგან, ატენის სიონის წარწერაში (853 წ.), იგივე პირი მხოლოდ კახას სახელით იხსენიება: ” და მასვე თთუესა აგუსტოსსა კვ-სა, დღესა შაბათსავე, ზირაქ შეიპყრა კახაი და ძეც მისი თარკუჯი “. ამ წყაროთა მიხედვით უნდა დავასკვნათ, რომ კახა მეტსახელი კი არაა, ნამდვილად სახელია, ოღონდ ის ოფიციალურ სახელს არ წარმოადგენდა (ამ ფუნქციას კოსტანტი ასრულებდა). როცა ქრისტესთვის წამებული კოსტანტი ეკლესიამ წმინდანად აღიარა, ამის შემდეგ კახი (კახა) უკვე ქრისტინულ კალენდარულ სახელად იქცა. კოსტანტი კახი არაბებმა სიკვდილით დასაჯეს 853 წელს, როცა ის 85 წლის მოხუცი იყო. ამრიგად, ის დაბადებული ყოფილა 768 წელს და ამ დროისათვის სახელი კახა (კახი) უკვე არსებობდა, ოფიცილურ სახელად კი IX ს-დან იქცა. კახი და მისი ვარიანტები კახა, კახო, კახუა საფუძვლად უდევს გვარებს: კახიძე, კახიშვილი, კახიანი, კახაშვილი, კახაძე, კახაია, კახოიძე, კახოიანი, კახოშვილი, კახიაშვილი, კახუაშვილი. იმავე სახელიასაგან ‘ბერ’ ბოლოსართით ნაწარმოებია კახაბერი, რომელიც გვხვდება როგორც გვარად, ისე სახელად. კახაბერ-ისაგან შემდგომში ხელახლა ნაწარმოებია გვარებია: კახაბრიშვილი, კახაბერიძე, კახბერიძე. ზემოხსენებული გვარებიდან ყველაზე ადრე (XIVს.) გვხვდება კახაბერიძე და კახიანი.

კლარა

(ლათინური) “ნათელი”. ახალი ნასესხებია ევროპული ენებიდან.

კობა

(ქართული) მიჩნეულია იაკობის შემოკლებულ ფორმად, მაგრამ ამგვარი დაკავშირება გვიანდელი ამბავი უნდა იყოს. ყოველ შემთხვევაში კობა ქართულში დამოუკიდებელ სახელად არის ქცეული. ეს სახელი ჰქვია ალექსანდრე ყაზბეგის “მამის მკვლელის” ერთ-ერთ მოქმედ გმირს. კობა იოსებ ჯუღაშვილის (სტალინის) ფსევდონიმი იყო. ამ სახელისაგან წარმოქმნილია გვარები: კობაიძე, კობიძე, კობიაშვილი.

კოკი

(ქართული) მისი კნინობითი ფორმებია: კოკა, კოკინია, კოკილა. ამათგან მოდის გვარები: კოკაია, კოკაშვილი, კოკილაშვილი.

კონსტანტინე

(ლათინური) “მტკიცესი”, “ურყევისა”, “მედგარისა” (იგლისხმება: შვილი). მისი შემოკლებული ფორმებია: კოტე, კოსტა, კოწია, კოწო. ამათგანაა გვარები: კოტეტიშვილი, კოსტავა.

კოტე

კონსტანტინე-ს შემოკლებული ფორმაა ქართულში, აქვს დამოუკიდებელ სახელად ქცევის ტენდენცია (გავიხსენოთ ცნობილი მსახიობი კოტე მესხი, რეჟისორი კოტე მარჯანიშვილი, კომპოზიტორი კოტე ფოცხვერაშვილი, მსახიობი კოტე მახარაძე). მისი კნინობითი ფორმა უნდა იყოს კოტია, კოტუა, კოტეტი, რომლებიც დაცულია გვარებში: კოტაშვილი, კოტიაშვილი, კოტეტიშვილი, კოტუა.

კუკური (ქართული) “კოკობი ვარდი”, “ვარდის კოკორი”.

ლადო

მომდინარეობს ვლადიმერ-ისაგან,ქართულში ქცეულია დამოუკიდებელ სახელად(ლადო აღნიაშვილი,ლადო მესხიშვილი,ლადო გუდიაშვილი,ლადო გრიგოლია,ლადო ასათიანი,ლადო ავალიანი).მისი მოფერებითი ფორმაა ლადიკო.

ლალი

წარმოშობით ძველი ინდურია, აღნიშნავდა წითელი ფერის ძვირფას თვალს – ლალს, აქედანაა კი საერთოდ წითელ ფერს. როგორც ერთი, ისე მეორე მნიშვნელობით იგი ისესხა არაერთმა აღმოსავლურმა ენამ. სხვადასხვა გზით ამ სიტყვას უკავშირდება სახელები ლალი, ლალა, ლალე, ლოლა. ზოგი მათგანი აღმოსავლეთის ხალხებში გვხვდება კაცის სახელადაც. აქედანაა გვარები: ლალაშვილი, ლალიაშვილი, ლოლაშვილი.

ლამარა

ახალი წარმოქმნილი ქართული სახელია. სვანეთში, უშგულის თემში, არის წმინდა მარიამის სახელობის ტაძარი, რომელსაც ლამარა ჰქვია ( “მარიამისა”). აქედან არის მიღებული ლამარა. პირველად გვხვდება გრ. რობაქიძის ამავე სახელწოდების პიესაში.

ლანა

(სლავური) მოფერებითი ფორმაა, მიღებული სვეტლანა, რუსლანა და სხვა მსგავსი სახელების შემოკლების გზით.

ლატავრა

(სპარსული) “რატის ასული”. მისი ადრინდელი ფორმაა ლატავრი, რომელიც მემატიანის ცნობით, ქალის სახელად გვხვდება ჯერ კიდევ VII სუკუნეში: ” ხოლო ამან ჯუანშერ შეირთო ცოლი, ნათესავი ბაგრატიონთა, ასული ადარნასესი, სახელით ლატავრი ” (ქართლის ცხოვრება “, I, 251). ეს სახელი გვხვდება X საუკუნეშიც – ” სერაპიონ ზარზმელის ცხოვრებაში “. ძველად გვხვდებოდა აგრეთვე ანალოგიურად ნაწარმოები ქალის სახელები: გვარამავრი და პეროჟავრი. ლატავრა ჰქვია სანდრო შანშიაშვილის ამავე სახელწოდების დრამისა და ზაქარია ფალიაშვილის ოპერის მთავარ მოქმედ გმირს.

ლაშა

(ქართული)”ნათელი”,”შუქი”.ლაშარი სალოცავია ფშავ-ხევსურეთში,ალაშარა აფხაზურად”სინათლეს”ნიშნავს.ლაშა კავშირშია ამ სიტყვებთან,იგი მომდინარეობს წარმართული ღვთაების სახელისაგან.ცნობილია საქართველოს მეფე ლაშა-გიორგი,თამარ მეფის ვაჟი(მეფობდა 1213-1222 წლებში).

ლეილა

(არაბული) “ღამე”, გადატანით – “შავი”, “შავგვრემანი”. სხვაგვარი ეტიმოლოგიით, არაბულში შესულია ძველი ებრაულიდან, სადაც ლილია, ლილი ნიშნავს “შროშანს”. ებრაულიდან ეს სიტყვაც და საკუთარი სახელიც ნასესხებია აგრეთვე ლათინურში და მთელ რიგ ევროპულ ენებში.

ლენა

(სლავური) მოფერებითი სახელია, მიღებული ელენა, ელეონორა, ვილენა, ლეონინა და სხვა მსგავსი სახელების შემოკლებით გზით.

ლია

(ძველი ებრაული) ეტიმოლოგია დაუზუსტებელია, არსებობს რამდენიმეგვარი ვარაუდი, რომელთა მიხედვით შეიძლება ნიშნავდეს “დეკეულს”, ან “ანტილოპას”, ან კიდევ “დაქანცულს”, “დაღლილს”.

ლიდა, ლიდია (ბერძნული) “ლიდიელი” (ლიდია მცირე აზიის ერთ-ერთი ქვეყნის სახელწოდებაა).

ლილიანა

ახალი ნასესხებია ევროპული ენებიდან, სადაც მას უკავშირებენ ყვავილის ლათინურ სახელს: ლილია – “შროშანი” (თავის მხრივ ეს ლათინური სახელწოდება ძველი ებრაულიდან მოდის).

ლომინ

(ქართული)არაკალენდარული სახელია,საეკლესიიო კალენდრის მიხედვით მას შეეფარდება ლეონ,ლეონტი,არსიანე(მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ აგრეთვე ებრაული არიელ,თურქული არსლან,ასლან და სხვანი).წინათ გვხვდებოდა აგრეთვე ლომ-ისაგან ნაწარმოები ქართული სახელები:ლომია,ლომისა.მათგან ნაწარმოებია მრავალი გვარი:ლომიძე,ლომაძე,ლომიშვილი,
ლომაშვილი,ლომიაშვილი,ლომაური,ლომაია,ლომია,ლომთაძე,ლომთათიძე,ლომინაძე,ლომინაშვილი,ლომინეიშვილი, ლომსაძე და სხვანი.

ლუარსაბ

ეს ირანული სახელი ორი სიტყვისაგან შედგება:რუდჰრ”წითელი”და ასპ”ცხენი”.მაშასადამე რუდჰრ-ასპ(საიდანაც მიღებულია სპარული ლუჰრასპ),ნიშნავს”წითელ(ქურანა,წაბლა)ცხენს”.აღსანიშნავია,რომ ირანელები ცხენს დიდ პატივს სცემდნენ და მასთან დაკავშირებულ სახელებს ხშირად არქმევდნენ ბავშვებს. ამიტომაც იქ ბევრია ასპ(“ცხენი”)დაბოლოებიანი სახელები,რომელთაგან ზოგი ქართულშიც დასტურდება:გულასპი,გორჯასპი(←გოჯასპირ), ბევრასპი,ხაზარასპი და სხვა.ლუჰრასპი ჰქვია”შაჰ-ნამეს” გმირს,ლეგენდარულ მეფეს.საქართველოში ლუარსაბი ერქვა ორ მეფესXVI-XVII საუკუნეებში.ლუასრაბის შემოკლებული ფორმაა ლუა,ფონეტიკური ვარიანტია ლევარსი.ამ სახელისაგან მიღებულია გვარები:ლუარსაბიშვილი, ლუარსამიძე,ლუაშვილი.

ლუკა

ლათინური ლუქს ( ” სინათლე “) სიტყვა ნათესაობით ბრუნვის ფორმით (ლუკის – ” სინათლისა “, ” ნათლისა “) ქცეულია საკუთარ სახელად ბერძნულში, სადაც გვხვდება ლუკას, აქედან კი იგი სხვადასხვაგვარი ფონეტიკური სახეცვლილებით შედის მრავალი ქრისტიანი ხალხის ანთროპონიმიაში. იმავე ლათინური სიტყვისაგან მომდინარეობს აგრეთვე რამდენიმე სხვა სახელიც: ლუკიანე, ლუკილიანე, ლუკრეციუსი, ლუკიანა, ლუკინა, ლუკია, ლუკრეცია. ქართულში ლუკა-საგან ნაწარმოებია გვარები
ლევან

ქართული ფორმაა ლეონ-ისა,რაც”ლომს”ნიშნავს.ცხოველთა მეფის სახელწოდება ბევრ ევროპულ ენაში ძველ_ეგვიპტური ლებუ-საგან მომდინარეობს,ასეთია,მაგალითად:ბერძნული ლეონ,ლათინური ლეო,გერმანული ლიოვე,რუსული ლევ… აქედანვეა ქართული ფორმა ლომი.იგი,როგორც ადამიანის საკუთარი სახელი,საეკლესიო კალენდარში არ გვხვდება,მაგრამ ეს სახელი რომ გავრცელებული ყოფილა ხალხში,ამას მოწმობს მრავალი გვარი(ლომიძე,ლომაძე,ლომაშვილი, ლომაური და სხვანი).საეკლესიო კალენდარში ეს სახელი შეტანილი იყო ბერძნული ფორმით:ლეონ.მასვე უკავშირდება ლევ,ლეო და ლევან.ამათგან მომდინარე გვარებია:ლეონიძე,ლევიძე,ლევიშვილი,ლევანიშვილი და სხვ.ლევანი საქართველოს ისტორიაში არაერთი ცნობილი პიროვნების სახელია,განსაკუთრებით ხშირად იგი გვხვდება სამეგრელოს მთავრების(დადიანების)საგვარეულო სახელად. საერთოდ,ლევანი ქართულ საისტორიო წყაროებში დასტურდებაXIII ს-დან,ლეონი–V საუკუნიდან.

მადონა

(იტალიური) “ჩემო ქალბატონო”. ასე უწოდებენ კათოლიკეები ღვთისმშობელს. ასეთივე იყო ქალისადმი ზრდილობიანი მიმართვის ფორმა, რომელიც შემდგომში პიროვნულ სახელად იქცა.

მათე

(ძველი ებრაული)”ღვთის კაცი”,”ღვთის ნაჩუქარი”.ფართოდ გავრცელებული ბიბლიური სახელია,ერქვა ერთ-ერთ მახარობელს,ქრისტეს მოციქულს.მნიშვნელობის მხრივ მას შეიძლება შევადაროთ ებრაული ნათან,ბერძნული თევდორე და დოროთე,სლავური ბოგდან…მათე-საგან ნაწარმოებია გვარები:მათეშვილი,მათეიშვილი,მათიაშვილი, მათიკაშვილი

მაია

ძველი ინდური ღვთაების – ბუდას დედის სახელია. ასევე ეწოდება მერკურის ანუ ჰერმესის დედას ბერძნულ მითოლოგიაში.

მაიკო

მაია-ს, მარიამ-ის ან მაკრინე-ს საალერსო ფორმაა. ამ სახით მხოლოდ ქართულში წარმოგვიდგება.

მაკა

ევროპულ ენებში დამკვიდრებული ფორმაა, მიღებული ისეთი სახელების შემოკლების გზით, როგორიცაა მაკრინე, მარია, მარგარიტა და სხვ.

მამუკა

(ქართული)წინათ გვხვდებოდა აგრეთვე მისი კნინობითი ფორმა მამუკელა.ამათგან მიღებულია გვარები:მამუკაძე,მამუკაშვილი,მამუკიშვილი,მამუკელაშვილი.

მანანა

(ძველი ებრაული) ბიბლიური სახელია, ნიშნავს “მცირეს”, “ცით მოვლენილს”, გადატანით “ზეციურ პურს” (რომელსაც ღმერთი უგზავნიდა სამშობლოდან დევნილ ებრაელებს). ქალის სახელად განსაკუთრებით ფართოდ გავრცელდა საქართველოში ბოლო დროს.

მანუჩარ

(ირანული)”ციური(სამოთხისებური)სახის მქონე”.მისი ფონეტიკური ვარიანტია ნანუჩა.მანუჩარის ძველი ფორმაა მანუშჩიტრა,რაც”მანუშის მთაზე დაბადებულს”ნიშნავს,მაგრამ ჯერ კიდევ ფირდოუსის დროს(X ს.)ამ სახელს დაკარგული ჰქონია ძველი მნიშვნელობა და ნიშნავდა”სამოთხისებური სახის მქონეს”.მანუჩარი”შაჰ-ნამეს”ერთ-ერთი გმირია.ის შვილიშვილია ირანის ტახტის მემკვიდრის ირეჯისა,რომელიც ძმებმა მოკლეს.მამამისი ფერიდუნი ამის გამო დაბრმავდა.როცა ირეჯის შვილიშვილი დაიბადა,ფერიდუნმა ღმერთს შესთხოვა,წუთით დაებრუნებინა მისთვის მხედველობა,რომ ახალდაბადებული დაენახა,ღმერთმა თხოვნა შეუსრულა და ფერიდუნმა ბავშვს მანუჩარი(“სამოთხის სახისა”)დაარქვა.

მარი (ძველი ებრაული) “მწარე”.

მარია ბერძნული ფორმაა ძველი ებრაული სახელისა მარიამ (იხ. აქვე, ქვემოთ). ეს ფორმა ქართულისათვის ნაკლებ დამახასიათებელია, თუმცა გვხვდება ჯერ კიდევ XI ს-ში: “ბრძანებისა მიერ მარადის სახსენებელისა დედოფლისა უფალა მარიამისი” (A 52, იოვანეს თავის თარგმანების სათაურში). როგორც აკადემიკოსი ელენე მეტრეველი ფიქრობს, ეს ფორმა უთუოდ ბერძნული დედნიდანაა გადმოსული (ნარკვევები, გვ. 232).

მარინა, მარინე

(ლათინური) “ზღვისა”. ლათინურად ზღვას ეწოდება მარე, რომელიც საფუძვლად უძევს ვაჟის სახელებს: მარიან, მარინ, მარი, ხოლო ამათგან შემდეგ წარმოქმნილია ქალის სახელები: მარინა||მარინე, მარიანა და სხვანი (შეადარეთ რუსული море – “ზღვა” , მარინისტი ჰქვია მწერალს ან მხატვარს, რომლის შემოქმედების მთავარი თემაა ზღვა). ხსენებულ პარალელურ ფორმათაგან ქართულში ამჟამად ყველაზე პოპულარულია მარინა (ნასესხები სლავურიდან), თუმცა ისტორიულად უფრო ძველი და ლათინურთან ახლოს მდგომი ფორმაა მარინე.

მაყვალა

(ქართული) აღნიშნავს “შავტუხას”, “შავგვრემანს”. მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ მავრა, მელანია.

მეგი მაგდას ინგლისური ფორმაა.

მედეა

ძველი ქართული სახელია, გაურკვეველი მნიშვნელობისა. გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ეს სახელი შეიძლება უკავშირდებოდეს ზმნას ‘მინდა’ (შდრ. ვაჟის სახელი მინდია) ე.ი. ნიშნავდეს ” სასურველს “, თავდაპირველად კი – ” გრძნეულს ” (გ. როგავა). მისი მოფერებითი ფორმაა მედიკო. ცნობილი ბერძნული მითის მიხედვით, მედეა ერქვა კოლხეთის მეფის ასულს, არგონავტების წინამძღოლ იაზონის მეუღლეს (ძვ. წ. VIII ს.). არსებობს საფუძვლიანი ვარაუდი, რომ ამ სახელისაგან მომდინარეობდეს მეცნიერების დარგის სახელწოდება – მედიცინა.

მერი

მარიამ-ის ინგლისური ფორმაა, რომელიც ქართულში ახალი შემოსულია. ეს სახელი ჰქვია გალაკტიონ ტაბიძის პოეტური ოცნების ქალიშვილს, რომელსაც პოეტმა მიუძღვნა რამდენიმე შესანიშნავი ლექსი.

მირზა

კომპოზიტია,შედგენილი არაბულ-სპარსული სიტყვებისაგან: ამირ-ზადე-“ამირის შვილი”.ამირი შუა აზიაში არაბთა მოსვლის დროიდან ეწოდებოდა მხედართმთავარს,მმართველს.ამირობით ადიწყო თავისი კარიერა თემურ-ლენგმა,რომელმაც შემდგომ თითქმის ნახევარი აზია დაიპყრო,მაგრამ მაინც შეინარჩუნა ამირის ტიტული და არ გაცვალა იგი უფრო საპატიო წოდებაზე–ხანზე(ამ ტიტულს ატარებდნენ მონღოლთა ბელადის ჩინგიზ-ხანის შთამომავლები,თემური კი მათ არ ეკუთვნოდა),ხოლო თემურის შვილებმა მიიღეს წოდება ამირ(ემირ)-ზადე.აქედან თავბოლოს მოკვეცით მიღებულია მირზა,რომელიც გვხვდება როგორც ტიტულად,ისე საკუთარ სახელად.მაშასადამე,მისი თავდაპირველი მნიშვნელობაა”უფლისწული “,”ბატონიშვილი”.მოგვიანო ხანებში ასე მიმართავდნენ აგრეთვე მდივან-მწიგნობრებს,მწერლებს,ოღონდ ამ შემთხვევაში მირზა სახელის წინ დაისმის,მაშინ როცა”უფლისწულის”მნიშვნელობით ის სახელს მოსდევს.ჩვენში ამ სახელის გავრცელებას მოწმობს გვარი მირზაშვილი და გეოგრაფიული სახელი მირზაანი.ცნობილი ქართველი პოეტი იყო მირზა გელოვანი.

მიხეილ

(იხ.აქვე ზემოთ მიქელა).მისი კნინობითი ფორმებია:მიხა, მიხო,მიხაკო.

მურმან

აღმოსავლური სახელის მურვან-ის ფონეტიკური ვარიანტი უნდა იყოს.აქედანაა გვარები მურმანიშვილი,მურვანიშვილი,მურვანიძე.მურმანი ჰქვია ქართული ლეგენდის”აბესალომ და ეთერის”ერთ-ერთ პერსონაჟს.

მუხრან

(ქართული)”მუხიანი”,”მუხისა”(მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ ბესარიონ,სილოვან,სილიბისტრო,სილვა,სილვინა)

ნაზი

(ირანული) “კოხტა”. ძველ ირანულში ამ სახელს ატარებდნენ კაცები, ახალ სპარსულში დაუკავშირდა ქალს. ქართულში მხოლოდ ქალის სახელად გვხვდება. მისი მოფერებითი ფორმებია: ნაზია, ნაზო, ნაზიკო.

ნათელა

(ქართული) ერთ-ერთი ძალზე გავრცელებული სახელია ქალისა, წინათ კაცის სახელადაც გვხვდებოდა (მნიშვნელობის მხრივ შეადარეთ: ლუკა, ლუკინა, ფოტინე, როქსანა, კლარა, ლუცია, ლუჩია, სვეტლანა და სხვანი) აქედანაა გვარები: ნათელაშვილი, ნათელაძე, ნათელაური. ნათელა ჰქვია აკაკი წერეთლის ამავე სახელწოდების პოემის მთავარ გმირს.

ნათია

(ქართული) ნათელას პარალელური ფორმაა. გვხვდება ჯერ კიდევ XV ს. დამდეგს: როგორც “ქართლის ცხოვრება” გვაუწყებს, მეფე გიორგი VII-ს ცოლად ესვა ქუცნა ამირეჯიბის ასული ნათია. ნათელას მსგავსად ნათია (ნათაი) გვხვდება კაცის სახელადაც (იხსენიება, მაგალითად, სვანეთის კრების მატიანეში, რომელსაც XIII ს. მეორე ნახევრით ათარიღებენ). მისგან ჩანს მიღებული გვარები: ნათაძე, ნათიძე, ნათიშვილი.

ნაილი

(არაბული) “საჩუქარი”. არაბულში კაცის სახელია. ქალის სახელად ქცეულია აზერბაიჯანულში ნაილია-ს ფორმით.

ნანა

(ბერძნული) “პაწაწინა”. ეს სახელი ერქვა ქართლის დედოფალს, მირიანის მეუღლეს, მოციქულთა სწორს, რომლის დროსაც ქრისტიანობა დამკვიდრდა საქართველოში (IV ს.). არსებობს ვარაუდი, რომ ნანა შესაძლოა უკავშირდებოდეს ძველი ხეთური ღვთაების სახელწოდებას. მასთან კავშირშია მომდევნო რამდენიმე სახელიც.

ნანი

(ქართული) გვხვდება სვანეთის კრების მატიანეში (XIII ს.). ნანასა და ნანის მოფერებითი ფორმებია: ნანია, ნანო, ნანიკო, ნანუკა.

ნანული

(ქართული) ესეც ნანის საალერსო ფორმაა, ქცეული დამოუკიდებელ სახელად.

ნარგიზა

(ბერძნული) პარალელური ფორმაა ნარგიზი. ანტიკური მითის მიხედვით, ნარკისი ანუ ნარცისი ერქვა თავის თავზე შეყვარებულ ლამაზ ჭაბუკს, რომელიც თავისი სილამაზის საჭვრეტად სულ ერთთავად წყალში იყურებოდა და ღმერთებმა ყვავილად აქციეს. ამ ყვავილის სახელი ქართულად გადმოიცემა ნარგიზის ფორმით და იგი ქალის სახელად გამოიყენება. იგი საერთოდ აღმოსავლეთში გავრცელებულია ქალის სახელად, თვით ბერძნულში კი ნარკისი ანუ ნარცისი ვაჟის სახელია, ნარკისა – ქალისა. სახელის ფუძეა ბერძნული ზმნა ნარკაო – “ვაშეშებ” (შეადარეთ სიტყვა ნარკოზი).

ნატალია

(ლათინური) “ბუნებრივი”, “მშობლიური”. დიეს ნატალის ლათინურად “დაბადების დღეს” ნიშნავს. ნატალი კაცის სახელია, რომლისგანაც ჩვეულებრივ სუფიქსის დართვით ნაწარმოებია ქალის სახელი ნატალია. მისი შემოკლებული ფორმებია ნატა, ნატო. რუსული მოფერებითი ფორმაა ნატაშა.

ნატო

ნატალიას შემოკლებული ფორმა – ქართულში ქცეულია დამოუკიდებელ სახელად. გაიხსენეთ, მაგალითად, გამოჩენილი მსახიობი ქალები – ნატო გაბუნია და ნატო ვაჩნაძე.

ნელი

ელენე-ს (ან კიდევ მადლენა-ს) მოფერებითი ფორმაა. ახალი ნასესხებია ევროპული ენებიდან.

ნესტან

ნესტან-დარეჯან-ის პირველი ნაწილია, ქცეული ცალკე სახელად. ნესტან-დარეჯან მომდინარეობს სპარსული გამოთქმისაგან: ნესთ ანდარე ჯაჰან – ” სწორუპოვარი “, უფრო ზუსტად: ” არ არის ქვეყნად (მისი ტოლი) “. ეს სახელი ჰქვია ” ვეფხისტყაოსნის ” მთავარ გმირ ქალს. სრული (კომპოზიტიური) ფორმა, გარდა ” ვეფხისტყაოსნისა “, დადასტურებულია ისტორიულ ძეგლებში (იხ.საქართველოს სიძველენი, III, 140). ამჟამად როგორც ნესტანი, ისე დარეჯანი გვხვდება ცალ-ცალკე სახელებად (იხ. დარეჯან).

ნესტორ (ბერძნული)”შინ(სამშობლოში)დაბრუნებული”

ნია (ბერძნული) “ახალი”.

ნიაზ

(სპარსული)”წადილი”,”სურვილი”,”საზრუნავი”,”სათხოვარი”,”საჩუქარი”.აქედანაა გვარი ნიაზაშვილი.

ნიკა

(ბერძნული)გამარჯვებული ქალღმერთის სახელია ანტიკურ მითოლოგიაში,ბერძნულში გვხვდება ქალის სახელად,ქართულში კი მიჩნეულია ნიკოლოზ-ის ან ნიკანდრო-ს შემოკლებულ ფორმად და ვაჟის სახელად არის ქცეული.

ნიკო

წარმოაგდენს ნიკოლოზის შემოკლებულ ფორმას,ქართულში ახასიათებს დამოუკიდებელ სახელად ქცევის ტენდენცია (ნიკო ნიკოლაძე,ნიკო ლორთქიფანიძე,ნიკო მარი,ნიკო გოცირიძე,ნიკო მუსხელიშვილი,ნიკო კეცხოველი და სხვანი).

ნიკოლოზ

(ბერძნული)შედგება ორი სიტყვისაგან:ნიკე-“გამარჯვებული “და ლაოს-“ხალხი”.ამათგან პირველი სიტყვა ნიკე შედის ბერძნული წარმოშობის არაერთი სახელის შემადგენლობაში, როგორიცაა,მაგალითად:ნიკანდრო(“გამარჯვება ვაჟკაცისა”), ნიკანორ(“გამარჯვებათა მხილველი”),ნიკიტა(“გამარჯვებული”),ნიკიფორე(“ძლევამოსილი”),ნიკოდიმოს(” გამარჯვება ხალხისა”),ნიკოსტრატე(“გამარჯვება ლაშქრისა, არმიისა”).ამ სახელთაგან ქართულში ადრიდანვე დასტურდება და დღესაც ფართოდ არის გავრცელებული ნიკოლოზ(ნიკოლოოზ//ნიკოლაოზ,ნიკოლაოს),შემოკლებით– ნიკა,ნიკო,ნიკოლა.მისგან ნაწარმოებია გვარები:ნიკოლოზიშვილი,ნიკოლაძე,ნიკოლაიშვილი,ნიკოლეიშვილი.

ნინელი

(რუსული) ახალი წარმოქმნილი სახელია, რომელშიაც ბოლოდან იკითხება ლენინი.

ნინო

ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ქალის სახელია საქართველოში უძველესი დროიდან დღემდე. ნინო ერქვა ქართველთა განმანათლებელს, მოციქულთა სწორს, IV საუკუნეში. ამ სახელის ეტიმოლოგია დაუდგენელია. ზოგიერთის აზრის, შესაძლოა უკავშირდებოდეს ასირიული ნაყოფიერების ღვთაების სახელს ნინ-ს (მისგანვე მომდინარეობს ასირიის დედაქალაქის სახელწოდება ნინევია). ყოველ შემთხვევაში, ნინო ამ ფორმით მხოლოდ ქართველებში გვხვდება და ქართულ სახელს წარმოადგენს, მას არავითარი კავშირი არა აქვს ევროპულ ენათა ნინა-სთან, რომელიც ანინა, კატარინა, ჯოვანინა და სხვა მისთანა სახელთა შემოკლებით არის მიღებული. ნინოს მოფერებითი ფორმებია: ნინიკო, ნინუცა, ნუცა, ნუციკო. მისგან ნაწარმოებია გვარი ნინოშვილი.

ნოდარ (ირანული)”ძალიან ახალგაზრდა”.

ნონა

(ეგვიპტური) “ღვთისადმი მიძღვნილი”, “ღვთისადმი შეწირული”. სხვაგვარი ეტიმოლოგიით, ლათინურად ნიშნავს “მეცხრეს” (ნაწარმოებია ნონუს ვაჟის სახელისაგან). ბოლო დროს ამ სახელის ფართოდ გავრცელებას განსაკუთრებით შეუწყო ხელი სახელოვანი მოჭადრაკის, მსოფლიოს ხუთგზის ჩემპიონის, ნონა გაფრინდაშვილის პოპულარობამ

ნუგზარ

(ირანული)იგივე სახელი ჩანს,რაც ნოდარ(←ნავდარ//ნაზირ).

ნუკრი

(ქართული)ეწოდება ზოგიერთი გარეული ცხოველის(ირმის,ქურციკის,შვლის,არჩვის და მისთანათა შვილს.საკამოდ ხშირად გვხვდება ვაჟისა და ქალის სახელად.

ნუნუ

შესაძლოა უკავშირდებოდეს ძველ ეგვიპტურს, სადაც ‘ნუნ’ მთავარი წარმართული ღვთაების სახელია.

 

გაგრძელება

 

 

დატოვეთ კომენტარი

კომენტარები