რელიგია | ისტორია

“დაკარგული” ქვეყანა” – რატომ არის საქართველოს ისტორია და კულტურა ასე მცირედ ცნობილი ინგლისურად მოლაპარაკე მსოფლიოში?

აღმოსაჩენი საქართველო / პიერ სკინერი

ა) პრობლემა: რატომ არის საქართველოს ისტორია ასე მცირედ შესწავლილი დასავლეთში?

ინგლისურად მოლაპარაკე ადამიანი საქართველოს პირველად (და ხშირად უკანასკნელად) საკლასო ოთახში ხვდება, სადაც ეცნობიან მითს იაზონისა და არგონავტების მოგზაურობის შესახებ. ამით მათ ბუნდოვანი წარმოდგენა ექმნებათ კოლხეთსა და კავკასიაზე, მაგრამ საქართველოსთან ურთიერთობა მოსწავლეებისთვის ამითვე მთავრდება. შემდგომ ჩვენ შეიძლება მივყვეთ პომპეუსს აფრიკასა და ესპანეთში, მაგრამ არა იბერიასა და კოლხეთში. ამით ამოიწურება ჩვენი უმნიშვნელო ცოდნა საქართველოს წარსულზე. საკითხავია –

რატომ? რატომ არ იცის არაფერი უდიდესმა უმრავლესობამ ამ

ქვეყნის შესახებ? არაფერი არ იცის მის ბრწყინვალე ქრისტიანულ კულტურასა და აქ მცხოვრები ხალხის მაღალ ერუდიციაზე; არაფერი იცის საქართველოზე, რომელიც შეუპოვრად იბრძოდა არაბების, ჯალალედინის, მონღოლების, თემურ-ლენგის, სპარსეთის, თურქეთისა და რუსეთის წინააღმდეგ…
რატომ არ ვიცით ჩვენ, ვინ იყო დავით აღმაშენებელი, თამარი, თეიმურაზ I, ვახტანგ VI და ერეკლე II… რატომ არის, რომ ასე ძალიან ცოტა რამ ვიცით “ვეფხისტყაოსანზე” და რომ ჩვენთვის სრულიად უცნობია წერეთლის, ჭავჭავაძის, ვაჟასა ან გალაკტიონის სახელები?

უმთავრესი პირობა ქვეყნის ადგილმდებარეობა გახლავთ: საქართველო მდებარეობს კონსტანტინოპოლის იქით, ევროპის ჩვენეული ხელოვნური საზღვრის მიღმა. იმავდროულად, ჩვენთვის საქართველო არც ახლო აღმოსავლეთთან არ ასოცირდება. ურთიერთობას აძნელებს ქართული ენაც – მეტად რთულია ქართული დამწერლობა და შესაბამისად, ნაკლებად ხელმისაწვდომია ლიტერატურაც. ამ ყველაფერთან ერთად საქართველო, მოზაიკის მსგავსად, მუდმივად იცვლის თავის პოლიტიკურ ერთეულებს და ქვეყნის შემეცნება ჩვენთვის ამითაც ბრკოლდება. ამ მხრივ რელიგიაც ვერ გვიწყობს ხელს, რადგან მხოლოდ სპეციალისტი თუ ხედავს კათოლიციზმისა და პროტესტანტიზმის მიღმა ქართულ მართლმადიდებლურ კულტურას. საქართველო ჩვენთვის (1990 წლამდე მაინც) შეიძლება ჩაითვალოს “ისტორიის შვილობილად”, ჩვენ იგი წარმოგვიდგებოდა ქვეტექსტად სპარსეთის, თურქეთისა და რუსეთის ისტორიებისა, რაც, რა თქმა უნდა, არის სამარცხვინოდ დაუნახავი და ინტელექტუალურად შეზღუდული მსოფლმხედველობა, მაგრამ ეს ხომ რეალობაა?

შეგვიძლია ვთქვათ, რომ უგულებელყოფა მცირე ქვეყნების ისტორიის თანამდევია, მაგრამ ისიც გასათვალისწინებელია, რომ თვით საქართველოსაც ჯერ არ აუმოქმედებია შეთანხმებული პროგრამა, რომლითაც ითარგმნება ქვეყნის უმნიშვნელოვანესი ისტორიული და ლიტერატურული ნაშრომები (ან მათი ნაწილი მაინც) ინგლისურ ენაზე. უცხოელები, როგორც ვხედავთ, ამას არ აპირებენ, რის მიზეზადაც ის მოაქვთ, რომ მთარგმნელთა რიცხვი მცირეა, საამისოდ დიდი თანხებიცაა საჭირო და არც მარკეტინგზე ზრუნავს ვინმე. მაშასადამე, გვრჩება მხოლოდ იმის იმედი, რომ მთავრობამ დააფინანსოს სამეცნიერო და მთარგმნელობითი სამუშაოების პროგრამა, რომელსაც ქართველი სწავლულები და მთარგმნელები აღასრულებენ. ამით საქართველოს ისტორია მსოფლიო სარბიელზე უფრო სრულად წარმოჩინდებოდა.

ბ) როგორია დღეს საქართველოს შესწავლის მდგომარეობა. რა მასალები მოგვეპოვება ინგლისურ ენაზე? რა დონის და რამდენად ხელმისაწვდომია ისინი ჩვენთვის?

მეტისმეტი იქნება, უგულებელვყოთ ის, რაც უკვე გაკეთდა ამ მხრივ. ბოლო წლებში გამოვიდა ვ. სილოგავასა და კ. შენგელიას “საქართველოს ისტორია” (2007) და ასევე ნ. ასათიანისა და ო. ჯანელიძის ამავე სახელწოდების წიგნი (2009). მაგრამ, ამ ორივე წიგნს არ აქვს ინდექსაციის გვერდები, რომლითაც მკითხველი მოვლენებს ქრონოლოგიურად აღიქვამდა. თანაც იმდენი ფაქტით არის გაჯერებული ეს წიგნები, რომ ჩვეულებრივი მოყვარულისთვის, ვინც პროფესიონალურად არ იკვლევს ისტორიას, მისი ნაყოფიერი გამოყენება წარმოუდგენელია. ამ ორ წიგნს კიდევ ერთი დიდი პრობლემა აქვს. წიგნები კომპიუტერის გამოყენებით(!) არის ნათარგმნი და შესაბამისად, დახვეწილი ინგლისურის ნაცვლად, საკმაოდ დაკნინებული ენით არის გადმოცემული. თან ორივე წიგნი ღირს 250 დოლარზე მეტი (თითოეული), რაც კიდევ უფრო დიდ ბარიერს წარმოადგენს მოყვარულისთვის! ინგლისურენოვან დაინტერესებულ მკითხველს ძალიან აკლია ხელმისაწვდომი რჩეული ლიტერატურა საქართველოს ისტორიაზე, რაც დააკმაყოფილებს არა მხოლოდ სწავლულთა და აკადემიურ დონეს, არამედ, უბრალოდ მოყვარული მკითხველის მოთხოვნილებებს, რომელსაც თავისი ცოდნის არეალის გაზრდა სურს. დიდი მოთხოვნაა თანამიმდევრულ ქრონოლოგიურ ნაშრომზე, რომელიც უნდა შეიცავდეს შუქის მომფენ ციტატებს ქართლის ცხოვრებიდან, ვახუშტისგან, მარი ბროსესა და ივანე ჯავახიშვილისგან, ასევე თანამედროვე ისტორიკოსებსაც. კარგი იქნებოდა, ცალკეული ტომი დაეთმოს არქიტექტურას, ასევე მხატვრობასა და ლიტერატურას.

რაც შეეხება ინგლისურ ენაზე გამოცემულ ნაშრომებს, ისინი მთლად ხელწამოსაკრავი არ არის. უძვირფასესი ნაშრომები გვაქვს თავდადებულ და ბრწყინვალე სწავლულთა და მოღვაწეებისგან. გვაქვს ოლივერ უორდროპის “საქართველოს სამეფოს ისტორია” (A History of Kingdom of Georgia, 1888), ვ.ე.დ. ალენის “ისტორია ქართველი ხალხისა” (History of the Georgian People, 1932), დ.მ. ლენგის “ბოლო წლები საქართველოს მონარქიისა” (Last Years of the Georgian Monarchy, 1957), “საქართველოს თანამედროვე ისტორია” (A modern History of Georgia, 1962) და რ.გ. სანის “საქართველოს ისტორია” (A History of Georgia, 1988). ყველაზე უახლესს ჩვენ შეგვიძლია მივესალმოთ ბატონი დონალდ რეიფილდის სიღრმისეულ და დეტალურ წიგნს “იმპერიის ნაპირი” (Edge of Empire: A History of Georgiა, 2012). ლიტერატურის ფრონტზე გვაქვს უორდროპის ნათარგმნი “ვეფხისტყაოსანი” (1912) და დონალდ რეიფილდის მაგიური “საქართველოს ლიტერატურა” (The Literature of Georgia, 1994). ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი – აკადემიური ნაშრომია და არა პოპულარული, ფართო მასშტაბზე გათვლილი გამოცემა. ყველა ეს წიგნი მკითხველისგან დიდ განსწავლულობას მოითხოვს. ყველაზე ადრეული გამოცემები კი აღარც მოიპოვება და თუ სადმე წავაწყდით, ძალიან ძვირი დაგვიჯდება. უფრო თანამედროვე გამოცემებიც ძალიან ძვირია. უნივერსიტეტების ბიბლიოთეკებს კი აქვთ ეს წიგნები, მაგრამ ამ უნივერსიტეტების უმეტესობა მკითხველს უფლებას არ აძლევს, წიგნი ითხოვოს.

სხვა უფრო სპეციფიკური მასალებიც არსებობს, აკადემიური წიგნები და ჟურნალები ნაციონალურ და სხვადასხვა უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკებში. ესენია: რ. ტომსონის თარგმანი (დავით აღმაშენებლის პირველიდან მეოთხე ნაწილამდე), ქართლის ცხოვრების მატიანე და ბედი ქართლისას თარგმანი (კ. სალია), ასევე არსებობს ძალიან მცირე თარგმანები ქართული პოემებისა, მოკლე თხზულებებისა და პროზაული ნიმუშებისა.

გ) რა არის საჭირო ამ მდგომარეობის გამოსასწორებლად და როგორ უნდა გადაიჭრას ეს სიძნელეები

ჩემთვის მალევე გახდა ნათელი, რომ თუ მინდოდა მომემზადებინა ყველასთვის ხელმისაწვდომი, საშუალო სირთულის მოთხრობა საქართველოს ისტორიაზე – დაწყებული ბერძნულ-კოლხური პერიოდიდან, დასრულებული საბჭოთა ჯარების ოკუპაციამდე 1921 წელს, თავისი მთელგვერდიანი რუკით ყოველი საუკუნისთვის (ესე იგი, ოცი ფერადი რუკით) და 140 შავ-თეთრი ილუსტრაციით, – მივხვდი, რომ ეს სამუშაო საკუთარ თავზე უნდა ამეღო. ჩემი ნამუშევრიდან დღეს 500 ფურცელია გამოსული. ჩემი წიგნი არ გახლავთ ორიგინალური აკადემიური ნაშრომი; აქ არ არის აქამდე უცნობი წყაროების არქივები, არამედ ის მხოლოდ განიხილავს საქართველოს ისტორიას უფრო მარტივ კონტექსტში. ჩემი წიგნი ეყრდნობა დაახლოებით 300 სხვა წიგნს (მათ შორის 95% ინგლისურ ენაზეა). ყოველი ჩემი გამოყენებული წყარო მიუთითებს ორიგინალზე და განუმარტავს მკითხველს, რა საიდან მოვიდა. თუმცა ციტირებული მასალების უმეტესობა პირველად იხილავს დღის სინათლეს არააკადემიური წრეებისთვის. ჩემს წიგნში მითითებულია ყველა გამოყენებული წყარო, მაგრამ სამწუხაროდ, იქიდან რეალურად ძალიან ცოტა მკითხველს მიუწვდება ხელი, უნივერსიტეტების ბიბლიოთეკებში დაცული ლიტერატურის გარდა.

ყოველი ცდა საქართველოს ისტორიის შესწავლისა უცხოელის მიერ, მით უფრო, ვინც არ არის ამ სფეროს სპეციალისტი, კადნიერება და აჩქარებაა. ჩვენ არ ვითხოვთ, ამ წიგნმა დააკმაყოფილოს ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი პირობა. ჩვენი წიგნი მხოლოდ იმის მცდელობაა, წააქეზოს ქართველი აკადემიკოსები და სწავლულები, რათა თქვან: “ეს წიგნი შეიძლება იყოს დასაწყისი, მაგრამ ჩვენ ბევრად უკეთ წარმოვადგენთ საქართველოს ისტორიას ინგლისურად მოლაპარაკე სამყაროსთვის; ჩვენი ასეთი წამოწყება საქართველოს უპირატეს ინტერესებში შედის, რათა ჩვენი კულტურა და ისტორია უფრო ფართო აუდიტორიისთვის წარმოვაჩინოთ”.

დ) რა უნდა გაკეთდეს საიმისოდ, რომ ითარგმნოს ძირითადი წიგნები?

როგორ შეიძლება ეფექტიანად წარმოვაჩინოთ საქართველო ფართო მასშტაბის სარბიელზე რიგითი, მოყვარული მკითხველისთვის? უპირველესი, რაც უნდა გაკეთდეს, ასევე პირველი სასიცოცხლო ნაბიჯი მიმზიდველი წიგნის გამოცემაა – კარგად ილუსტრირებული, მკითხველისთვის შთამბეჭდავი, საქართველოს ისტორია არაქართველებისთვის, რომელიც მუდმივად გამოიცემა ხელახლა და რაც მთავარია, ხელმისაწვდომ ფასებში. დღევანდელ ვიზუალურ სამყაროში, სადაც ყველაფერი ეკრანიზებულია, წიგნი აუცილებლად უნდა შეიცავდეს ფერად რუკებს. ქვეყნის ისტორია უნდა წარმოგვიდგეს არა მხოლოდ თხრობის საშუალებით, არამედ მოვლენებიც სხვადასხვა ვიზუალური საშუალებით უნდა დაგვანახვოს. ეს შეიძლება მოხდეს რუკებით ან ძველი ჩანახატებით, რაც სათანადო წარმოდგენას შეუქმნის მკითხველს. ასევე აუცილებლად გვჭირდება ქრონოლოგიები, გენეალოგიები და ბიბლიოგრაფიები (რომლებშიც მითითება იქნება როგორც ქართულ, ასევე არსებულ ინგლისურ წყაროებზე). თუ გვსურს, საქართველოს ისტორია მკითხველს ფართო კონტექსტში შევთავაზოთ და ხელი შევუწყოთ წიგნის გაყიდვა-პოპულარიზებას, საჭირო იქნება გამოიცეს სერიები წიგნებისა, რომლებიც უცხოელებს გააცნობენ ქართულ კულტურას, უფრო ფართოდ დაანახვებენ ქართული კულტურის სიღრმეს.

მაგალითად, რამდენიმე მცირე მოცულობის წიგნი ქართულ პოეზიაზე, რელიგიაზე, არქიტექტურაზე, ქართველ მოგზაურებზე (სულხან-საბას მოგზაურობა ევროპაში, თეიმურაზ ბატონიშვილის “მოგზაურობა ჩემი ევროპისა სხვათა და სხვათა ადგილთა”), ციხესიმაგრეებსა და საბრძოლო ხელოვნებაზე, მწიგნობრობასა და ლიტერატურაზე, ასევე წიგნები კულინარიასა და ღვინოზე. ამგვარი სპეციალური სერიები დიდად წასწევენ წინ ინგლისურად მოლაპარაკე ქვეყნებში ქართული კულტურის დანერგვის საქმეს. წიგნების ყოველი სერია პოპულარიზებას უნდა უწევდეს წინა სერიებს და ეს იქნება ერთგვარი რეკლამაც ამ სახის ლიტერატურისა. სამწუხაროდ, ძალიან მცირეა ამ სახის ნაშრომები, ჩვენ არ გვაქვს მსგავსი თემატური სერიები და რაც კიდევ უფრო დასანანია – არ გაგვაჩნია არანაირი წყაროები, რომლებიც ასეთი წიგნების მოძიებაში დაგვეხმარებოდნენ.

საქართველოს მდიდარი და გავლენიანი კულტურის ისტორია, რომელიც თავისთავადია, განუმეორებელი და არა მეზობელი ქვეყნებისგან შეთვისებული, იყო და არის უნიკალურად ქართული. მონასტრები და სამწერლო-საგანმანათლებლო კერები ათონის მთაზე, სინას მთაზე, სირიაში, ასევე იერუსალიმსა და ბულგარეთში – ამის ერთ-ერთი დამამტკიცებელი საბუთია. ურთიერთობანი ბიზანტიასთან, მონაწილეობა ჯვაროსნულ ომებში, ელჩობა ევროპის სამეფოებში, მეწინავე როლების აღსრულება სპარსეთსა და რუსეთში – ეს ქართული კულტურის უნიკალურობის ნაწილია, რაც ძალიან მცირედ არის ცნობილი. დიახაც, ნებისმიერი ქვეყნის ლიტერატურა ამჟღავნებს იმ ღრმა სიმდიდრეებს, რაც თითოეულ კულტურაში იმალება. ჩვენ გვაქვს “ვეფხისტყაოსანის” თარგმანი ვ. უორდროპის (1912), ვ. ურუშაძის (1968), კ. ვივიანისა (1877) და რ. სტივენსონისა (1977), მაგრამ ისინი ნაკლებად არის ცნობილი. დონალდ რეიფილდი (იხ. ზემოთ) გვაძლევს ბევრ ბრწყინვალე თარგმანს ქართული პოეზიიდან, მაგრამ გასაგები მიზეზების გამო, იშვიათად არის ხოლმე მთლიანი პოემა მოცემული. ქართული პოეზია (Georgian Poetry, 2004) ბადრი შარვაძის შენიშვნებით წარმოგვიდგენს მთლიან თარგმანებს დ. რეიფილდისგან, ვ. ურუშაძისგან, ვ. მაისა და დ. რუსელისგან, სადაც არის 125 ქართული პოემა, მაგრამ ამ წიგნის მოპოვება ფიზიკურად შეუძლებელია.

პროზის ფრონტზე შემთხვევით შეიძლება გადააწყდე გამსახურდიას “დიდოსტატის მარჯვენას” (1955, მოსკოვი) და გრიგოლ აბაშიძის “ლაშარელას” (1981), რომლის მხოლოდ პირველი ნაწილია ნათარგმნი. ვიცით, რომ არსებობს უორდროპის ქართული ხალხური მითების თარგმანი (Georgian Folk Tales), მაგრამ ამ წიგნის შოვნაც შეუძლებელია. მხატვრობა, არქიტექტურა, დეკორაცია და სამზარეულო ბევრად კარგად არის წარმოჩენილი, თუნდაც მხოლოდ თბილისში მოგზაური ტურისტისთვის. მაგრამ ჩვენ მაინც გვაკლია ფიროსმანი, გუდიაშვილი, გამრეკელი, იშხნელი… ეს მცირედი ჩამონათვალია. თბილისში, მართალია, უხვადაა წიგნები ეკლესია-მონასტრებსა და მათ არქიტექტურაზე, მაგრამ თითქმის არ იშოვება ნაშრომები ციხესიმაგრეებსა და ციხე-დარბაზებზე.

ქართულ სტამბებში დაბეჭდილი წიგნის ხარისხი და გამოცემის დონე მაღალი კლასისაა, მაგალითად; თბილისის, მცხეთის და ქუთაისის სერიები, ანდა ძველი ქართული ქალაქებისა და სოფლების სერიები; საქართველოს ნაციონალური ტურიზმის სააგენტოს გამოცემები, ქართული მხატვრობისა და კულტურის ცენტრის გამოცემები და რამდენიმე წიგნი ქართულ სამზარეულოზე, ქსოვილებსა და ღვინოზე… მაგრამ როგორ უნდა მიაკვლიოს ადამიანმა ამ წიგნებს? საზღვარგარეთ ეს თითქმის შეუძლებელია, თუ საქართველოში არ ჩახვალ და არ იყიდი!

* * *
ეს წერილი უნდა დასრულდეს ბოდიშის მოხდითა და თხოვნით. არც ერთ უცხოელს არ შეუძლია, ობიექტურად განსაზღვროს საქართველოში ინგლისურ ენაზე მიმდინარე მთარგმნელობითი საქმიანობა და შესთავაზოს, რომელი მწერლები უნდა ითარგმნოს. დაფინანსება ყოველთვის პრობლემა იქნება. მაგრამ თანამედროვე ინტერნეტის ხანაში, რომელშიც დღეს ვცხოვრობთ, მხოლოდ მცირე თხოვნა გვექნება: ერთი ინტერნეტგვერდი მაინც არსებობდეს, სადაც განთავსდება ინლისურ ენაზე ნათარგმნი ქართული ნაშრომები და საიდანაც მოყვარული მკითხველი ამ წიგნების შეკვეთას შეძლებს. ეს იქნება პირველი სასიცოცხლო ნაბიჯი ქართული ისტორიით, კულტურითა და ლიტერატურით დაინტერესებული ფართო საზოგადოების მოპოვებისთვის, რასაც უძველესი კულტურული მემკვიდრეობით მდიდარი საქართველო ნამდვილად იმსახურებს.

* * *

პიტერ სკინერი

ბრიტანული წარმოშობის თანამედროვე ამერიკელი ისტორიკოსი, მეცნიერი და რედაქტორი პიტერ სკინერი დაინტერესებულია საქართველოს ისტორიითა და კულტურით. მსოფლიო საზოგადოება კარგად იცნობს მის წიგნს “მსოფლიო სავაჭრო ცენტრი”, რომელიც 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტიდან მოკლე ხანში გამოიცა და მაშინვე რვა ენაზე ითარგმნა.

პიტერ სკინერმა სხვადასხვა დროს იმოგზაურა საქართველოში. იყო ინტერნაციონალური სიმპოზიუმის რედაქტორი, რომელიც მიეძღვნა საქართველოს ისტორიულ-კულტურულ მემკვიდრეობას ანტიკური ხანიდან მოდერნიზმამდე.
პიტერ სკინერის აზრით, საქართველოს შესახებ ფართო აუდიტორიისთვის მასალები ძალიან მწირია. მეტიც, საქართველოს ისტორია ხშირად წარმოდგენილია მხოლოდ ერთგვარი ქვეტექსტების სახით სპარსეთის, თურქეთისა და რუსეთის ისტორიისა.

თავის ახალ წიგნში “საქართველო: მიწა კავკასიონის ქვემოთ”, რომელიც 2013 წელს დეკემბერში გამოიცა, პიტერ სკინერს ფართო მკითხველამდე მიაქვს საქართველოს ისტორია. აღსანიშნავი და საგულისხმოა, რომ სკინერი თავის ნაშრომში ეყრდნობა ინგლისურ ენაზე არსებულ, მაგრამ აქამდე უგულებელყოფილ მრავალ წყაროს. მას აქვს ბევრი ისეთი საინტერესო წყაროც, რომლებიც არ არის ცნობილი ქართველი მკითხველისთვის. მეცნიერის მიზანია, წაახალისოს და გააცხოველოს ქართული ისტორიული და ლიტერატურული ნაშრომების თარგმნა ინგლისურენოვანი სამყაროსთვის.

პიტერ სკინერი

kvirispalitra.ge

დატოვეთ კომენტარი

კომენტარები

მსგავსი სიახლეები

170 Comments

  1. Hola! I’ve been reading your site for a long time now and finally got the courage
    to go ahead and give you a shout out from Dallas Texas!

    Just wanted to tell you keep up the excellent work!

  2. My spouse and I absolutely love your blog and
    find almost all of your post’s to be exactly what I’m looking for.
    Would you offer guest writers to write content in your case?

    I wouldn’t mind producing a post or elaborating on most of the
    subjects you write concerning here. Again, awesome weblog!

  3. I feel that is one of the such a lot significant info for me.
    And i’m glad reading your article. However wanna remark on some normal issues, The website taste is wonderful,
    the articles is in reality great : D. Good task, cheers

  4. Howdy, i read your blog from time to time and i own a similar one
    and i was just wondering if you get a lot of spam responses?
    If so how do you reduce it, any plugin or anything you can recommend?
    I get so much lately it’s driving me crazy so any assistance is very much appreciated.

  5. I am not sure where you are getting your information, but great topic.
    I needs to spend some time learning more or understanding more.
    Thanks for wonderful information I was looking for this info
    for my mission.

  6. I seriously love your website.. Pleasant colors &
    theme. Did you build this web site yourself? Please reply
    back as I’m trying to create my very own blog and would love to know
    where you got this from or exactly what the theme is called.

    Thank you!

  7. I will right away snatch your rss feed as I can’t to find your
    email subscription link or newsletter service.
    Do you have any? Please permit me recognise so that I
    could subscribe. Thanks.

  8. You have made some good points there. I looked
    on the web for more information about the issue and found most individuals will go along
    with your views on this website.

  9. The other day, while I was at work, my cousin stole my apple ipad and tested to see if it can survive a 30 foot
    drop, just so she can be a youtube sensation. My apple ipad is now broken and she has 83 views.
    I know this is completely off topic but I had to share it with someone!
    quest bars http://bitly.com/3C2tkMR quest bars

  10. Hello there, just became aware of your blog through Google,
    and found that it is truly informative. I am
    going to watch out for brussels. I’ll be grateful if you continue this in future.
    Numerous people will be benefited from your writing. Cheers!
    scoliosis surgery https://0401mm.tumblr.com/ scoliosis surgery

  11. It’s a shame you don’t have a donate button! I’d certainly donate to this outstanding blog!
    I suppose for now i’ll settle for book-marking and adding your RSS feed to my Google account.
    I look forward to fresh updates and will share this blog with my Facebook group.
    Chat soon! cheap flights http://1704milesapart.tumblr.com/ cheap flights

  12. Wonderful work! This is the kind of info that should be shared across the net. Disgrace on the search engines for not positioning this publish upper! Come on over and consult with my website . Thank you =)|

  13. Woah! I’m really digging the template/theme of this site.
    It’s simple, yet effective. A lot of times it’s difficult to get that “perfect balance” between usability and visual appearance.
    I must say you have done a amazing job with this. Additionally,
    the blog loads extremely fast for me on Chrome. Exceptional Blog!

  14. Great article! This is the kind of info that should be shared across the internet.
    Shame on the search engines for now not positioning this
    put up upper! Come on over and discuss with my website .
    Thank you =)

  15. Howdy! This is my first visit to your blog! We are a collection of volunteers and starting a new initiative in a community in the same niche. Your blog provided us valuable information to work on. You have done a outstanding job!|

  16. Hey just wanted to give you a quick heads up.
    The words in your post seem to be running off the screen in Chrome.

    I’m not sure if this is a formatting issue or something to do with internet browser compatibility but I figured I’d
    post to let you know. The layout look great though! Hope
    you get the issue fixed soon. Kudos

  17. I blog quite often and I genuinely appreciate your content. This article has really peaked my interest. I’m going to book mark your blog and keep checking for new details about once per week. I opted in for your Feed as well.|

  18. I will immediately grab your rss as I can’t to find
    your e-mail subscription hyperlink or newsletter service.

    Do you’ve any? Please allow me know so that I could subscribe.

    Thanks.

  19. Tһanks foг finally talking ɑbout > “დაკარგული” ქვეყანა” – რატომ არის საქართველოს ისტორიადა კულტურა ასე მცირედ ცნობილი ინგლისურად მოლაპარაკე
    მსოფლიოში? – qronika.ցe < Liked it!

    Visit my page … situs judi slot promo terbaru

  20. Undeniably belieѵe that wһich yoս said. Your favorite justification appeared tо be on thhe net the simplest thing tօ be aware
    of. Ӏ say to you, I cеrtainly ɡet annoyed while people cоnsider worries tһat thеу just ԁo not know aЬout.

    Youu managd to hit the nail upon the tօp and defined out the whople thinhg ԝithout һaving side-effects ,
    people ϲould tzke a signal. Will liқely be back to get more.
    Thɑnks

    Have a look at my web site https://bit.ly/KemonbetIDNSlot

  21. Howdy, I do believe your blog might be having web browser compatibility problems.
    When I take a look at your web site in Safari,
    it looks fine however, if opening in IE, it has some overlapping issues.

    I simply wanted to provide you with a quick heads up! Besides that,
    wonderful site!

  22. This is a topic which is close to my heart…
    Best wishes! Exactly where are your contact details though?

  23. Good blog! I truly love how it is easy on my eyes and the data are well written. I’m wondering how I could be notified when a new post has been made. I have subscribed to your RSS feed which must do the trick! Have a great day!

  24. If some one needs to be updated with latest technologies after that he must be pay a quick visit this website and be up to date all the time.|

  25. You could certainly see your expertise in the work you write. The sector hopes for even more passionate writers like you who are not afraid to mention how they believe. Always follow your heart.

  26. Do you mind if I quote a few of your posts as long as I provide credit and sources back to your site? My blog is in the exact same niche as yours and my visitors would certainly benefit from a lot of the information you provide here. Please let me know if this ok with you. Thanks!|

  27. It is perfect time to make some plans for the longer term
    and it is time to be happy. I have learn this submit and if I may I wish to suggest you some interesting things or advice.
    Perhaps you can write next articles regarding this article.
    I wish to learn more things approximately it!

  28. It is perfect time to make some plans for the longer term and it is time to be happy. I’ve read this post and if I could I desire to counsel you few attention-grabbing things or advice. Perhaps you can write next articles regarding this article. I desire to learn more things about it!|

  29. I like the valuable information you provide in your articles.I will bookmark your blog and check again here regularly.I’m quite sure I will learn plenty of new stuff right here!Good luck for the next!

  30. You can definitely see your skills in the article you write. The sector hopes for even more passionate writers such as you who aren’t afraid to mention how they believe. Always follow your heart.

  31. I’m gone to inform my little brother, that he should also pay a quick visit this website on regular basis to take updated from hottest information.|

  32. With havin so much written content do you ever run into any problems of plagorism or copyright violation? My site has a lot of exclusive content I’ve either authored myself or outsourced but it looks like a lot of it is popping it up all over the internet without my agreement. Do you know any methods to help prevent content from being ripped off? I’d definitely appreciate it.|

  33. pc games for windows 10[…]Wonderful story, reckoned we could combine a couple of unrelated information, nonetheless seriously really worth taking a look, whoa did one particular understand about Mid East has got more problerms as well […]

  34. Howdy! This blog post could not be written any better! Looking through this post reminds me of my previous roommate! He constantly kept preaching about this. I am going to forward this post to him. Fairly certain he will have a great read. Thank you for sharing!|

  35. Having read this I believed it was really enlightening. I appreciate you spending some time and energy to put this article together. I once again find myself spending a lot of time both reading and commenting. But so what, it was still worthwhile.

  36. What’s Happening i am new to this, I stumbled upon this I have discovered It absolutely helpful and it has aided me out loads. I hope to give a contribution & help different customers like its helped me. Great job.|

  37. After checking out a handful of the articles on your web page, I honestly like your technique of blogging. I saved as a favorite it to my bookmark website list and will be checking back soon. Please visit my website too and tell me what you think.|

  38. Magnificent beat ! I would like to apprentice while you amend your site, how could i subscribe for a blog site? The account aided me a appropriate deal. I were a little bit acquainted of this your broadcast offered brilliant transparent idea|

  39. Great goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just too excellent. I really like what you’ve acquired here, certainly like what you’re saying and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still care for to keep it wise. I cant wait to read far more from you. This is really a tremendous site.|

  40. I’m impressed, Ӏ must say. Sedom ddo Ӏ come across a bblog that’s
    botһ educative and entertaining, and without a doubt, уou’ve hit the nail օn the head.
    Ƭhe pгoblem iѕ sometһing whnich not ennough mеn and
    women aree speaking intelligently ɑbout. Nοw i’m very haρpy that I fokund this
    in mʏ hunt for sоmething regardіng tһіѕ.

    Here іѕ mmy webpage … kumpulan slot 4d

  41. Hello everyone, it’s my first visit at this web site, and article is genuinely fruitful designed for me, keep up posting these content.|

  42. I do not even know how I ended up here, but I thought this post was good. I do not know who you are but definitely you’re going to a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!|

  43. No matter if some one searches for his vital thing, so he/she desires to be available that in detail, thus that thing is maintained over here.|

  44. When someone writes an article he/she maintains the
    plan of a user in his/her mind that how a user can be aware
    of it. Therefore that’s why this piece of writing is
    outstdanding. Thanks!

  45. When I originally commented I clicked the « Notify me when new comments are added » checkbox and now each time a comment is added I get four e-mails with the same comment. Is there any way you can remove people from that service? Appreciate it!

  46. Hello! Would you mind if I share your blog with my myspace group? There’s a lot of folks that I think would really enjoy your content. Please let me know. Thank you

  47. Howdy! This article couldnít be written much better! Looking through this post reminds me of my previous roommate! He always kept talking about this. I’ll forward this post to him. Pretty sure he will have a good read. Thank you for sharing!

  48. I do agree with all of the ideas you’ve presented in your post. They’re very convincing and will certainly work. Still, the posts are very short for newbies. Could you please extend them a bit from next time? Thanks for the post.

  49. My brother suggested I might like this blog.He was totally right. This post actually made my day.You can not imagine simpoy how much tim I had spent for thisinformation! Thanks!

  50. I want to to thank you for this great read!! I certainly enjoyed every little bit ofit. I have you saved as a favorite to check out new stuffyou post

  51. There is definately a great deal to find out about this issue. I really like all of the points you have made.

  52. Generally I don’t read article on blogs, however I would like to say that this write-up very forced me to check out and do it!Your writing style has been amazed me. Thanks, quite nice article.

  53. When someone writes an article he/she retains the image of auser in his/her mind that how a user can understand it.So that’s why this post is great. Thanks!

  54. Thank you for the auspicious writeup. It in truth was once a amusement account it.Look advanced to more delivered agreeable from you!However, how could we keep up a correspondence?

  55. I’m not sure why but this blog is loading incredibly slow for me.Is anyone else having this issue or is it a issue on my end?I’ll check back later and see if the problem still exists.My blog :: Insta Frost Air Conditioner

  56. Thanks , I have just been looking for info approximately this subject for ages and yours is the best I have discovered so far. But, what about the conclusion? Are you sure in regards to the source?

  57. Great post. I was checking continuously this blog and I’m impressed! Extremely helpful information specifically the last part 🙂 I care for such info much. I was looking for this certain info for a long time. Thank you and best of luck.

  58. I needed to thank you for this great read!! I absolutely enjoyed every little bit of it. I’ve got you book-marked to check out new things you post…

  59. Generally I do not read post on blogs, but I would like tosay that this write-up very pressured me to try and do it!Your writing taste has been surprised me.Thanks, quite great post.Also visit my blog New Flow XL Review

  60. I’m now not sure where you’re getting your information, however good topic.I must spend a while learning much more or understanding more.Thanks for excellent info I used to be searching for this info for mymission.

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Back to top button
Close