ქალაქი ბორჯომი მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების-მტკვრის, ბორჯომულასა და გუჯარეთის წყლის შესართავთან, მესხეთის ქედის აღმოსავლეთ და თრიალეთის ქედის დასავლეთ კალთებზე, ზღვის დონიდან 850-900 მეტრის სიმაღლეზე. მთის ზომიერი ჰავა და უნიკალური სამკურნალო წყაროები საკურორტო მეურნეობისათვის ხელსაყრელ ბუნებრივ პირობებს ქმნიან.

ბორჯომი.
სახელწოდება „ბორჯომის “ პირველად 1819 წლის საბუთში გვხვდება. ხეობის მაშინდელმა მფლობელებმა ავალიშვილებმა საქართველოს მთავარმმართებელს მიმართეს: ,,ჟამთა ვითარებისაგან ჩვენი საუკეთესო მამული ბორჯომის ხეობა მტერთაგან აოხრებულიყო და ამა მიზეზით ჩვენის ყმებით ვცხოვრობთ აქამდის ბრეთსა’’. 1851 წლის 12 ივნისს, თავადი ავალიშვილები კვლავ უგზავნიან მოხსენებით ბარათს საქართველოს მთავარმართებელს მ. ვორონცოვს, საიდანაც ჩანს, რომ ამ ხეობისათვის სახელი ბორჯომი ახალი დარქმეულია. ,,ძველთაგან ჰქონდათ ნაბოძები სანუქაფოდ ერთგულებითისი ნამსახურებისათვის წინაპართა-პაპათა და მამათა ჩვენთა, თავად ავალოვთ, საზოგადოდ მტკვრის ხეობა, რომელსაც აწ უწოდებენ ბორჯომის უშჩელიეს. ესე მამული შეიცავს ყოვლის მხრით სამართლიანსა და სამძღვარსა თვისსა შეუცვლელად, იმავე მდგომარეობით, როგორადაც ყოფილან დროს ქართველ მეფობისათ, რომლითაც ყოველ ჟამს უსარგებლიათ მათ და ვსარგებლობთ ჩვენც დღევანდლამდინ, ძალითა ბოძებულის წყალობისა წერილობითა ჩვენ მიერ ქონებულითა. ‘’

სადგერის დედათა მონასტერი. XIV-XV სს.
მანამდე მას სადგერის ხეობა ეწოდებოდა (XV საუკუნიდან) და მტკვრის (ტაშისკარიდან აწყურამდე), საკუთრივ სადგერის (მოიცავდა სოფელ სადგერიდან წაღვერ-კიმოთესუბანსა და თორ-ბაკურიანს) და გუჯარეთის ხეობებისგან შედგებოდა. არქეოლოგიური კვლევა-ძიებით დასტურდება, რომ ბორჯომის ხეობაში პირველყოფილ ადამიანს უცხოვრია. II-IV საუკუნეებში აქ თორის საერისთავო დაარსდა, რომელსაც XV საუკუნამდე თორის მხარე ეწოდებოდა. XV საუკუნეში აქ ავალიშვილთა სათავადო (საავალიშვილო) შეიქმნა. XV საუკუნის ბოლოს ბორჯომის ხეობა სამცხე-საათაბაგოსთან ერთად ოსმალეთმა მიიტაცა, მოსახლეობის ნაწილი მტერთან ბრძოლაში დაიღუპა, ნაწილი შიდა ქართლსა და იმერეთში გაიხიზნა.
XVIII საუკუნის ბოლოსათვის ბორჯომის ხეობა მთლიანად გაუკაცრიელდა. აქ არსებული მატერიალური კულტურული ძეგლები დაინგრა, ბევრი მთლიანად განადგურდა. ამ პერიოდში ლეკთა და ოსმალთა მარბიელი ლაშქრობების გამო ხეობაში შეუძლებელი იყო მშვიდი ცხოვრება, ახალციხის საფაშოს მოშლისა და სამცხე-საათაბაგოდან თურქ დამპყრობთა განდევნის შემდეგ (1829) დაიწყო ბორჯომის ხეობის ხელახალი დასახლება. XIX საუკუნის 50-60 წლებში ზემო იმერეთიდან და ქართლიდან ბორჯომის ხეობაში მოსახლეობა გადმოსახლდა. შემდგომში აქ უკრაინელი და ბერძენი მოახალშენენიც დასახლდნენ.
ბორჯომის ხეობის ხელახალი მოშენება და განვითარება დაკავშირებულია მინერალური წყლების ხელახლა აღმოჩენასთან. 1810 წელს, რუსის ჯარმა გენერალ ტორმასოვის მეთაურობით, ახალციხე ალყაში მოაქცია და რამდენიმე დღიანი ალყის მოხსნის შემდეგ, ჯარი ბორჯომის ხეობაში გაჩერებულა, რა დროსაც რუს ჯარისკაცებს მინერალური ყწლები გაუსინჯავთ. რომელთა მეშვეობითაც, ჯარის ხელმძღვანელობისთვის ცნობილი გახდა სასიამოვნო გემოს წყლების არსებობის შესახებ.
არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგენილია, რომ ბორჯომის ხეობაში მინერალური წყლები უძველესი დროიდან ყოფილა გამოყენებული. 1912-1913 წლებში N1 წყაროზე ჩატარებული სამუშაოების დროს, რომელსაც ა.მ. კონშინი ხელმძღვანელობდა აღმოჩენილ იქნა შვიდი უძველესი აბაზანის ნაშთი აუზების სახით. პროფესორი პ. ვინოგრადოვ-ნიკიტინი ამ აბაზანებს ჩვენი წელთაღრიცხვის პირველ საუკუნეს მიაკუთვნებდა. 1846 წელს გაზეთი ,,კავკაზი’’ წერდა: ,,ბორჯომის მინერალური წყლები უაღრესად ძველი დროიდან იყო ცნობილი და ჯერ კიდევ ქართველი მეფეების დროს იქ მიემგზავრებოდნენ სამკურნალოდ. ზოგიერთი ისტორიული ჩანაწერის თანახმად, ძველ დროს მინერალურ წყალს მხოლოდ აბაზანებისთვის იყენებდნენ. თუმცა, უდიდესმა ქართველმა მეცნიერმა ივანე ჯავახიშვილმა დაამტკიცა , რომ უძველეს დროში მინერალური წყალი, თავისი უნიკალური თვისებების გამო, სასმელადაც გამოიყენებოდა.

ბორჯომი
1825 წლის გაზაფხულზე, ხერსონის გრენადერთა პოლკი ბორჯომში განთავსდა. ერთხელ ჯარისკაცებმა მდინარე ბორჯომულას მარჯვენა სანაპიროზე ნაპრალიდან ვერტიკალურად ამომავალი წყარო აღმოაჩინეს და თბილი წყაროს წყალი პოლკის მეთაურს, პოლკოვნიკ პოპოვს მიუტანეს, რომელსაც კუჭის დაავადება აწუხებდა. მან თავის თავზე გამოცადა წყლის უნიკლაური თვისებები და შედეგმა იმდენად განაცვიფრა, რომ ბრძანება გასცა, წყარო ქვებით შემოეღობათ და მის ახლოს, 2 ოთახიანი პატარა სახლი აეშენებინათ. პოლკოვნიკი პოპოვი პირველი ადამიანი იყო, რომელმაც თავის ახლობლებს, ჯანმრთელობის მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად, ამ წყაროს წყლის დალევა ურჩია. 1834 წელს, მას შემდეგ, რაც ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია „ბორჯომის“ მინერალური წყლის საოცარ თვისებებზე, გორში განლაგებული ქართველ გრენადერთა პოლკის სამხედრო ექიმი ამიროვი ქ. ბორჯომს ეწვია. მას ჯარისკაცების საცხოვრებელი პირობები უნდა შეემოწმებინა. ექიმმა ამიროვმა ჩასვლისთანავე გადაწყვიტა, უფრო დიდი ხნით დარჩენილიყო ბორჯომში, რათა უკეთ გაცნობოდა „ბორჯომის“ მინერალური წყლით ჯარისკაცების მკურნალობის შედეგს. ექიმი ამიროვი იყო პირველი სამეცნიერო კვლევის ავტორი, სადაც დეტალურად იყო აღწერილი მინერალური წყლის უნიკალური სამკურნალო თვისებები.
1837 წელს „ბორჯომის“ მინერალური წყლები ქართველ გრენადერთა პოლკის ადმინისტრირების არეალში მოექცა. ექიმმა ამიროვმა წყლის პირველი სინჯები სანქტ – პეტერბურგსა და მოსკოვში გაგზავნა.
1841 წლისთვის „ბორჯომის“ მინერალური წყლების საოცარი თვისებები რუსეთში მთავარი სასაუბრო თემა გახდა. სწორედ ამან უბიძგა კავკასიის მთავარმართებლის, გენერალ-გუბერნატორ ევგენი გოლოვინის ქალიშვილს ბორჯომში ჩასულიყო. მართალია, ისტორიული წყაროები არ აზუსტებენ ინფორმაციას გენერლის ქალიშვილის დაავადების შესახებ, მაგრამ ფაქტია, ის განიკურნა. ამ შემთხვევის გამო მინერალური წყლის პირველ წყაროს მის საპატივცემულოდ „ეკატერინსკი“ ეწოდა, ხოლო იმავე პერიოდში ნაპოვნ მეორე წყაროს – „ევგენიევსკი“, თავად გენერალ-გუბერნატორის სახელი.
1844 წელს კავკასიაში ახალ მეფისნაცვლად მიხეილ ვორონცოვი დაინიშნა. ვორონცოვის ყურადღება თავიდანვე მიუპყრია ბორჯომის ბუნებრივ სილამაზეს და მის მინერალურ წყლებს. იმდენად აღვრთოვანებული დარჩენილა კავკასიის მეფისნაცვალი ბორჯომით, რომ იგი საკუთარ რეზიდენციად აქცია.
ვორონცოვის სახელს უკავშირდება, ხეობის კანონიერი მფლობელების ავალიშვილებისთვის ჩამორთმევა, რომელთა შორის სასამართლო დავა 20 წელზე მეტხანს გაგრძელდა, საბოლოოდ კი ავალიშვილებმა მცირე თანხის მიღებისა და პენსიის დანიშვნის სანაცვლოდ დასთანხმდნენ ვორონცოვს ხეობის სახაზინო მამულად გადაქცევაზე.
მას შემდეგ რაც ბორჯომი სახაზინო მამულად აქცია ვორნცოვმა, ბორჯომში არაერთი მშენებლობა წამოიწყო: მინერალურ წყაროსთან ააშენა ქვის გალერეა, სადაც იმ დროისათვის საჭირო რაოდენობის აბაზანა ჩაუდგამს. მის დროს აიგო მდ. მტკვარზე ხის ხიდი. პლატოზე მოაწყო სკვერები. ხოლო მინერალური წყლის საქმე ჩააბარა კავკასიის საქმეთა მმართველს (სამედიცინო განხრით) ე.ს. ანდრეევსკის. მის დროს გაჩნდა თანამდებობა ,,მინერალური წყლების მმართველი’’.
მიხეილ რომანოვი, რომელიც იყო რუსეთის იმპერატორ ალექსანდრე II-ის ძმა, დაიბადა 1832 წლის 25 ოქტომბერს, ქ. პეტერგოფში. მამამ, რუსეთის იმპერატორმა ნიკოლოზ I-მა, მას ეს სახელი ძმის, მიხეილ პავლეს ძის საპატივცემულოდ დაარქვა. 1857 წელს იგი დაქორწინდა დანიის პრინცესა ცეცილია (ოლღა) ბადენსკაიაზე და მასთან 7 შვილის მამა გახდა. 1862 წელს დიდი მთავარი კავკასიაში დაინიშნა მეფის ნაცვლად და საცხოვრებლად ოჯახით თბილისში დასახლდა.
დიდ მთავარს, ბორჯომი ისე როგორც მის წინამორბედს ვორონცოვს ძალიან მოსწონებია და ბორჯომში სასახლის მშენებლობა დაუწყია. სასახლე მავრიტანული სტილის აუგიათ, ( სანატორიუმ მთის ხეობის ადგილზე) გადმოცემით მიხეილ რომანოვის სასახლის საზეიმო გახსნაზე იმპერატორი ალექსანდრე II-ე დასწრებია. იმპერატორი ბორჯომის სილამაზით აღფრთოვანებული დარჩენილა იმპერატორი და 1871 წელს ბორჯომის მამული თავისი ტყეებითა და მინერალური წყლებით, სამუდამო მემკვიდრეობის უფლებით მიხეილ რომანოვისთვის უბოძებია.
ცნობილია, რომ დიდ მთავარს ძალიან ყვარებია ნადირობა და ერთ-ერთი მიზეზი, ბორჯომის საკუთარ მამულად გადაქცევაში, სწორედ ამ მხარის, როგორც სანადირო ადგილების და ცხოველთა მრავალფეროვნებით გამორჩეულს, დიდი როლი უთამაშია. დღემდე არაერთი ფოტოა მოღწეული დიდი მთავრის მიერ საკუთარ ნანადირევთან ერთად გადაღებული.
არსებობს ზეპირი გადმოცემა, რომ დიდ მთავარს, მიხეილ რომანოვს იმდენად ყვარებია ნადირობა ბორჯომში, რომ ადგიზლე სამონადიერო ძაღლთსაშენი მოუწყიათ, იქ სადაც დღეს ე.წ. ძაღლების უბანს უწოდებენ.
მას შემდეგ რაც, ბორჯომი რომანოვების მამულად გამოცხადა, რომანოვებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს მის ქალაქად ქცევაში. დიდი მთავრის სახელს არაერთი მნიშვნელოვანი ობიექტის მშენებლობა უკავშირდება.

ე.წ. სილამაზის ხიდი
1868 წელს მდ. მტკვარზე აიგო რკინის ხიდი, რომელიც ჩამოტანილ იქნა სანკტ-პეტერბურგიდან (ავტორი აკადემიკოსი შვეიერი). მიხეილ რომანოვმა რკინის ხიდს თავისი ცოლის-ოლღას საპატივსაცემლოდ ,,ოლღას ხიდი’’ უწოდა. ხოლო 1968 წლის აპრილში მომხდარი წყალდიდობის შედეგად აღნიშნული ხიდი დანიგრა და იმავე წელს ააგეეს ე.წ. ,,სილამაზის ხიდი’’.
სიმძლავრით პირველი ჰიდროელექტრო სადგური

ბორჯომ-პარკი. ჩანჩქერი.
ბორჯომის ხეობაში, მინერალური წყლების პარკში, 1899 წელს აშენდა რუსეთის იმპერიაში რიგით მეორე ხოლო სიმძლავრით პირველი ჰიდროელექტროსადგური (300 ცხენის ძალის) მის მშენებლობას ხელმძღვანელობდა მთავრის მიხეილ რომანოვის მამულის ქიმიკოსი მოლდენჰაური.
მშენებლობის ხარჯები გაღებულ იქნა რომანოვის მამულის შემოსავლებიდან და შეადგენდა 164 000 მანეთს. 60 კვტ. სიმძლავრის ელექტროსადგურით პირველრიგში მარაგდებოდა მთავრის სასახლე და მინერალური წყლების ქარხნები. აღნიშნულმა ელექტროსადგურმა იფუნქციონირა 1952 წლამდე.

ცემის ხიდი. ე.წ. ეიფელის ხიდი
1897 წელს, რომანოვების გადაწყვეტილებით დაიწყო ბორჯომ-ბაკურიანის ვიწრო ლიანდაგიანი რკინიგზის მშენებლობა და დასრულდა დასრულდა 1902 წელს. სპეციალურად ბორჯომ-ბაკურიანის რკინიგზისათვის, დიდმა მთავრებმა ინგლისიდან ჩამოიყვანეს ე.წ. ,,პორტერის ტიპის’’ ორთქმავალი, რომელსაც ღია, მხოლოდ მოაჯირებით შემორაგული ვაგონები ებმოდა.

კუკუშკა ცემის ხიდზე
1902 წელს, მდ. ცემისწყალზე აშენდა ხიდი, რომელიც ბაკურიანის რკინიგზით აკავშირებდა ბორჯომსა და ბაკურიანს. ხიდის კონსტრუქცია შექმნილია ფრანგი არქიტექტორის გუსტავ ეიფელის მიერ, იმ ეიფელის, რომელიც ავტორია ცნობილი პარიზის კოშკისა.
ცემის ხიდი რომანოვმა გუსტავ ეიფელს სპეციალურად შეუკვეთა. ხიდი მილიონამდე დეტალით საფრანგეთიდან დაშლილ მდგომარეობაში ჩამოიტანეს და ადგილზე ააწყეს. ლამაზი ფორმის რკინის ხიდი, ლამაზად ერწყმის ბუნების ლანდშაფტს და დღემდე ტურისტთა დიდ ყურადღებას იპყრობს.
არსებობს ვერსია, რომ პარკში გადებული მცირე ზომის ხიდიც, რომელიც მდინარე ბორჯომულაზეა რომანოვის დაკვეთით ეიფელს შექმნილია.
მიხეილ ნიკოლოზის ძე რომანოვის მემკვიდრემ ნიკოლოზ რომანოვმა თავის საცხოვრებლად ლიკანი აირჩია. იქ მან ჯერ ულამაზესი პერკი გააშენა, შემდეგ 1892-1895 წლებში დიდებული სასახლე აიგო.

რომანოვების სასახლე. ბორჯომი
ამ სასახლის ადგილზე თავის დროზე ხორბლის კალო ყოფილა. ხოლო ნიკოლოზ რომანოვს ეს ტერიტორია უყიდია გენერალ პიტერსისაგან.
ნიკოლოზ რომანოვის ბრძანებით, სასახლე, არქიტექტორმა ლეონტინ ბენუამ ააშენა. რეზიდენცია შემდგომში ტურისტთა დასასვენებელ ადგილად იქცა. საბჭოთა პერიოდში სასახლეს სხვადასხვა ქვეყნიდან უამრავი ტურისტი სტუმრობდა. აღსანიშნავია ისიც, რომ აქ პერიოდულად ისვენებდა იოსებ სტალინიც. სასახლეში დაცულია უნიკალური ექსპონატები, მათ შორისაა ნაპოლეონის მიერ რომანოვებისათვის ნაჩუქარი მაგიდა, ირანის შაჰის მიერ ნაჩუქარი სავარძელი, პირადად რუსეთის იმპერატორ პეტრე პირველის ხელით კაკლის ხის ფესვებისაგან დამზადებული ისტორიული მაგიდა. სასახლეში არსებული თითქმის ყველა ნივთი ანტიკვარულია.
ცენტრალური შესასვლელის თაღში მოთავსებულია ფაიფურის თუთიყუში, რომელიც კარების გაღებისთანავე იწყებდა მოძრაობას, თითქოს ესალმებოდა შემომსვლელ სტუმარს. ეს დაკავშირებული იყო ჰაერის ჭავლთან.
საბილიარდო ოთახში კვლავ არსებობს რომანოვების დროინდელი ბილიარდი, ოთახში არსებულ რუსულ ღუმელზე იტალიური მწვანე კერემიკით გამოხატულია ცხოველები, რომლებიც ბინადრობენ ბორჯომის ხეობაში.
ასევე დაცულია რომანოვის კაბინეტი, რომელშიც შემდგომში სტალინი მუშაობდა. ამ კაბინეტშია ორი ისტორიული ლურსმანი, რამდენადაც ორივე სტალინის მიერ არის დაჭედებული. ერთი საწერ მაგიდაზე ქუდისათვის და მეორე კედელზე კიტელის დასაკიდად. ეს კაბინეტი ბუხრით, განლაგებული ავეჯით და მოზაიკური ჭერით აღმოსავლურ სტილშია გადაწყვეტილი.
სასახლის მეორე სართულზე არსებობს ე. წ. “პეპლებიანი” საძინებელი. ისტორია კი ასეთია: რომანოვს ჰყოლია კოლექციონერები, რომლებიც იჭერდნენ პეპლებს ბორჯომის ტერიტორიაზე. ერთ–ერთს მოსვლია აზრად ოთახი მოეხატა ამ პეპლების ანალოგიური დასურათებებით, რადგან ყველა მათგანი განსხვავდებოდა ერთმანეთისაგან. ამავე ოთახში არის იმდროინდელი ორმხრივი სავარძელი, რომელსაც გაბუტული შეყვარებულების სავარძელი ჰქვია.
ლიკანის სასახლე და ბაღი დღემდე დაუვიწყარ შთაბეჭდილებას ტოვებს მნახველზე.
ნიკოლოზ რომანოვის ერთი გატაცების შესახებ
ცნობილია, რომ ნიკოლოზ რომანოვი გატაცებული ყოფილა ლეპიდოპტოლოგიით (მეცინერება პეპლებზე). აღნიშნულ მეცნიერებაზე მან გამოცა 9 ტომი, რომელიც დღეს ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობას წარმოადგენს. მის კვლევებში პეპლები, კონტურულ ჩანახატად გამოისახებოდა, ხოლო შემდეგ ხელით, აკვარელით ფერადებოდა. ასე შექმნა მან 110 000 ნაირსახეობის პეპლის კოლექცია. ცნობილია რომ ლიკანის სასახლის ტერიტორიაზე მისი დავალებით უამრავი პეპელა დაიჭირეს და ამ მიმართულებით ბორჯომში კოლექციის დიდი ნაწილი შეაგროვა. მისი კოლექცია რამდენიმე ათეულ მოზრიდლ ზეიფს შეადგენა და მისი დიდი ნაწილი მთავარმა პეტერბურგის ზოოლოგიის მუზეუმს გადასცა, ხოლო ერთი სეიფი თბილისის სახელმწიფო მუზეუმს უსახსოვრა.
ნიკოლოზ რომანოვის ბორჯომული სიყვარული
ნიკოლოზ მიხეილს ძე რომანოვს თავდაპირველად შეყვარებია მისივე ბიძაშვილი, დედის მხრიდან, რაც მიუღებელი იყო მართმადიდებელ ქრისტიანთათვის. სიყვარულში გულგატეხილ ნიკოლოზს ცოლი აღარასოდეს შეურთავს და არც შვილი ჰყოლია. თუმცა მოგვიანებით, ნიკოლოზ რომანოვს, გარდა ბორჯომის ბუნებისა და სამონადირეო სიყვარულისა, შეყვარებია ვარვარა დავითის ასული რომანენკო.
ჯერ კიდევ პატარა ვარვარა რომანენკო, როდესაც მისი ოჯახი უკრაინიდან, კერძოდ პოლტავიდან წაღვერში ჩამოუსახლებიათ. რუსულთან ერთად ქართული კარგად შეუსწავლია.
თავდაპირველად, ვარვარა რომანენკო ნიკოლოზის ძმის, სერგეი რომანოვის სასახლის მეთვალყურის, კუხარევიჩის მეუღლე იყო, ხოლო მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ-ამავე სასახლის ახლად დანიშნულ მეთვალყურეს, ერმოშკინს გაჰყვა ცოლად. შემდეგ ვარვარა მის მეუღლესთან ერთად სამუსაოდ გადავიდნენ ლიკანის სასახლეში, სადაც ვარვარა 1949 წლამდე მუშაობდა.
თავისი სილამაზით განთქმული ვარვარა სასახლის შეუცვლელი დიასახლისი და უერთგულესი მეგობარი იყო ნიკოლოზ რომანოვისა, რომელიც ასევე ეთაყვანებოდა მას. მათი სიყვარულის ამბავი და ურთიერთობა ხანგრძლივი იყო. მაგრამ ქალის დაბალი წარმომავლობის გამო, კნიაზ ნიკოლოზ არ შეეძლო მისი ცოლად შერთვა.
სასახლის დიასახლისმა სიკვდილამდე, 1958 წლამდე იცხოვრა ბორჯომში.
ფურუზა
1892-1893 წლებში ბორჯომში, პარკთან აშენდა ორსართულიანი 1175 კვადრატული მეტრის აგარაკი, რომელიც გადმოცემით საქართველოში ირანის საელჩოს წარმომადგენელს მირზა რიზა ხანს საყვარელი ქალისთვის მიუძღვნია.

ფურუზა
,,ფირუზად’’ წოდებული ეს შენობა აღმოსავლურ სტილშია აგებული, გამორჩეულია თავისი ორნამენტებით, შენობის წინა გუმბათისებური ნაწილი მოპირკეთებულია ფირუსისფერი სარკეებით და დღემდე მნახველში დიდ ყურადღებას იწვევს.
მიხეილ რომანოვის სასახლის საათი
1968 წელს ბორჯომში დიდ წყალიდობასთან ერთად, დიდმა ხანძარმა იფეთქა. ხანძარმა სანატორიუმი (მიხეილ რომანოვის ყოფილი სასახლე) შეიწირა. სახანძრო მანქანები მეზობელი რაიონებიდანაც კი ეხმარებოდნენ ბორჯომელ მეხანძრეებს.
რომანოვების დროინდელი ინტერიერით მორთული ეს ისტორიული შენობა დიდი დანაკლისი აღმოჩნდა ბორჯომისთვის, განსაკუთრებით კი სასახლის დიდი საათი, რომლის კურანტები ყოველ საათში ერთხელ რეკდა და დროს ამცნობდა მთელ ქალაქს.
თვითმხილველების გადმოცემით ხანძრის დროს სასახლიდან საათი ჩამოუხსნია 17 წლის რეზო გელაშვილს. დღეს უცნობია ამ საათის ადგილ სამყოფელი, ასევე უმარავი, რომანოვების დროინდელი ნივთი შეეწირა ხანძარს.
1918 წლის 7 მარტს ამიერკავკასიის ხეიმმა ბორჯომის ხეობა სახელმწიფო საკუთრებად გამოაცხადა. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ 1921 წლის 20 მაისის დეკრეტით ბორჯომის ხეობა სახელმწიფო მნიშვნელობის კურორტად გამოცხადდა.
სამხედრო სანატორიუმი
1865 წელს, მტკვრის მარჯვენა მხარეს ვაჭარმა კონდუროვმა სამხედროებისათვის ააგოო ქვის ორსართულიანი შენობა, (შემდგომში სამხედრო სანატორიუმად წოდებული) რომელიც ციხე-სიმაგრის ფორმისაა. გადმოცემით ამ შენობაში რამდენიმე დღე თავად დიდ მთავარს უცხოვრია. რომანოვების მმართველობის პერიოდში, აღნიშნულ სანატორიუმში განთავსებული სამხედროების ძირითადად ფუნქციას რომანოვებისა და მათი მამულების დაცვა წარმოადგენდა.

სამხედრო სანატორიუმი
დღეს აღნიშნულ შენობაში გამაჯანსაღებელი სასტუმრო ფუნქციონირებს, სადაც განთავსებულია დიდი მთავრის ოთახი.
გოგიას ციხე
ქალაქ ბორჯომს გორაზედ გადმოსცქერის ჟამთა სიავის მოწმე, მრავალი ბრძოლის გადამტანი გოგიას ციხე, რომელიც აშენებულია ქალაქის ჩრდილო დასავლეთით, შემაღლებულ გორაკზე და მოხდენილი სტრატეგიული ადგილი უჭირავს.

გოგიას ციხე
გოგიას ციხე მშენებლობის კონსტრუქციით და ციხეში აღმოჩენილი საგნების მიხედვით განვითარებული ფეოდალური ხანის მატერიალური კულტურის ძეგლების გვერდით უნდა დადგეს. მისი აშენების პერიოდის განსაზღვრისათვის ისიც დამახასიათებელია, რომ ციხეს აქვს კვადრატული კოშკი. სპეციალისტების აზრით ასეთი კოშკები ციხეებს XIVს. შემდეგ აღარ უკეთდებოდა. ციხის არქიტექტურა ცხადყოფს, რომ ნაგებობა X-XIVს-მდე უნდა იყოს აშენებული. Yყოველ შემთხვევაში XIVს. შემდეგ საქართველოში ასეთი ტიპის ციხე-სიმაგრე აღარ შენდებოდა. გოგიას ციხეც ავალიშვილთა საგვარეულოს კუთვნილება იყო. ამ ციხესთან დაკავშირებულია ლეგენდა: `ორი ძმა დანასისხლად ყოფილა ერთმანეთს გადაკიდებული. მტრობა იქამდე მისულა ან ერთი უნდა დარჩენილიყო ცოცხალი, ან მეორე. ნათესავების მოსისხლეთა შერიგება გადაუწყვეტია და საგანგებო ნადიმი გაუმართავთ გოგიას ციხეზე, გაჩაღებულა მამაპაპური ლხინი, შერიგებაც მომხდარა, მაგრამ ღვინოს თავისი გაუტანია, ძმები წაკინკლავებულან, გაუწევიათ ერთმანეთზე, ამტყდარა ჩხუბი, ათეულობით ადამიანი დაღუპულა ორივე მხრიდან, ძმებს კი ერთმანეთი დაუხოციათ~.

პეტრეს ციხე
ჩვენი ხეობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ციხეს განეკუთვნება პეტრეს ციხე, იგი ყვერბილის სახელითაცაა ცნობილი წყაროებში `ფრიად მაგარი და შეუვალი მტრისაგან~, იგი მტკვრის მარჯვენა სანაპიროს მაღალ კლდეზეა წამომდგარი. ციხე მრავალგზის გადაკეთების კვალს ატარებს, მაგრამ მაინც გამოირჩევა ადრეული თარაზული წყობის კედლები. ციხეს უჭირავს კლდოვანი ბორცვის თხემი, იგი განვითარებულ ფეოდალურ ხანაშია აგებული და თორის მხარის ერთ-ერთ ძლიერ ციხეს წარმოადგენდა. პეტრეს ციხე XVI ს. ცნობებშიც არის მოხსენიებული, როდესაც ოსმალებმა სამცხე მიიტაცეს, მაშინ მათ ჯარები შეუსიეს მტკვრის ხეობას, პეტრეს ციხე დაიმორჩილეს შიგ თავისი გარნიზონი ჩააყენეს და ციხის რაბათი ხეობის ცენტრად აღიარეს. წერილობით წყაროებში მოიპოვება ერთი-ორი მინიშნება ციხის გმირულ წარსულზე. 1739 წელს უსუფ ფაშა თურქებისა და ლეკების გაერთიანებული ჯარით ქართლიდან ახალციხეს მიდენილა. ავალიშვილებს პეტრეს ციხესთან გადაუკეტავთ გზა, დაუმარცხებიათ მტერი, წაურთმევიათ საბრძოლო იარაღი. სურსათი და ნაალაფარი ციხეში აუზიდიათ. დამარცხებას ისე უმოქმედია უსუფ ფაშაზე, რომ დაავადებულა და მალე გარდაცვლილა. 1770 წელს ასპინძის ომის წინ ერეკლე მეფის და ტოტლებენის ჯარების აღლუმი ამ ციხესთან გამართულა. გულსუსტი უსუფ ფაშას ჯავრი ოსმალებს 1812 წელს ამოუყრიათ, როცა პეტრეს ციხესთან ვერაგულად მოუკლავთ ერეკლე მეორის შვილიშვილი, ტახტის ერთ-ერთი პრეტენდენტი ლეონი.

მწვანე მონასტრის სამრეკლო
მწვანე მონასტერი, მდებარეობს ბორჯომის რაიონში, მდ. მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. ქ. ბორჯომიდან 12 კმ–ში. ბორჯომ–ხარაგაულის ეროვნული პარკის სამხრეთ–დასავლეთ ნაწილში. მონასტერი განლაგებულია ვიწრო ხეობის ოდნავ მოვაკებულ და გაფართოებულ ადგილზე, რომელიც ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან კლდოვანი ქედებითაა შემოზღუდული. ეკლესია, რომელიც სამეკლესიანი ბაზილიკის ტიპისაა, მისი მთავარი ნავი წმ. გიორგის სახელობისაა, სამხრეთი ნავი–სპირიდონ ტრიუფუნტელის და ჩრდილოეთის ნავი–წმ. თამარ მეფის სახელობის სამლოცველოებია. მონასტერი დარსებულია IX-X საუკუნეთა მიჯნაზე, გამოთქმულია აზრი, რომ აღნიშნული მონასტერის დაფუძნება გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეების თევდორესა და ქრისტეფორეს საქმიანობას უკავშირდება ამ ხეობაში. გადმოცემით მას, შაჰ– თამაზის 1551 წლის შემოსევის დროს დიდი დარბევა განუცდია. წამებით დაუხოციათ ათეულობით ბერი,და მონასტრის წინ ჩამომდინარე მდინარეში ჩაუყრიათ, რომელთა მოწამეობრივი სისხლის კვალი, მონასტრის ტერიტორიაზე გამავალი წყლის მთელ ნაპირზე უამრავია. სისხლიან ქვებს, არაერთი სასწაული დაკავშირებია, რის გამოც მლოცველები ხშირად დადიან. ყოფილა შემთხვევაც, როცა მომლოცველებს სახლში წაუღიათ სისხლიანი ქვა, რომლის შემდეგაც, ოჯახში სხვადასხვა საყოფაცხოვრებო ნივთებს გადაადგილება დაუწყია. სასწაულით შეშინებულებს სისხლიანი ქვები მონასტერში დაუბრუნებიათ, რომლის შემდეგაც სახლში კვლავ სიმშვიდე დასადგურებულა. მნიშვნელოვანია, რომ ის ქვები რომლებზეც სისხლია, ზამთარ–ზაფხულ ფერს არ იცვლის.
შაჰ–თამაზის შემოსევის შედეგად დარბეულ მონასტერში, კვლავ აღდგა სამონასტრო ცხოვრება, მაგარმ 1578 წელს სამცხეში მუსტაფა ლალა ფაშას შემოსევის შედეგად საავალიშვილო (დღევანდელი ბორჯომის ხეობა) ოსმალთა იმპერიის ნაწილი ხდება, რომლის შედეგად, ხეობაში ყველა მოქმედი მონასტერი წყვეტს არსებობას.

მწვანე მონასტერი
მთავარი ეკლესიის სამხრეთ–აღმოსავლეთის კუთხესთან დაახლოებით 10 მეტრში დგას. მისი სიგრძეც და სიგანეც 6,50 მ. იგი ორ სართულიანია.
კვირიკეწმიდა
კვირიკეწმინდის სამეკლესიანი ბაზილიკა, მდებარეობს ბორჯომის რაიონში, სოფელ დვირის ჩრდილო–აღმოსავლეთით 3 კმ–ში. მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, მდებარე ტყეში.

კვირიკეწმინდა
კვირიკეწმინდის მოანასტრის დაარსების შესახებ მოთხრობილია, გიორგი მერჩულეს გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში: ,,წარვიდეს ზოგად სამცხისა და ქართლისა არეთა და უდაბნოთა და პოვნეს ორნი ადგილნი სამონასტრედ და აღაშენეს სენაკები ორგანვე და უწოდეს თევდორესა ვანს ნეძÂ და ქრისტეფორესასა კვირიკეწმიდაÁ.’’ მონასტერი IX საუკუნეში დარსდა ქრისტეფორეს მიერ, და იგი საკმაოდ დიდი სამონასტრო ცენტრი უნდა ყოფილიყო, ამაზე მეტყველებს მონასტრის ტერიტორიაზე არსებული უამრავი ნანგრევები.
განსაკუთრებით, მნიშვნელოვანია კვირიკეწმიდის ჩვენამდე მოღწეული საკურთხევლის მხატრობა, მიუხედავად იმისა რომ იგი ძლიერაა დაზიანებული მაინც კარგად იკითხება. როგორც ჩანს მხატრობა სამ იარუსიანი ყოფილა. ზემო იარუსზე გამოსახულია ფრთებშეკრული ანგელოზი, რომლის უკან ხარის თავია გამოსახული, ანგელოზს უჭირავს ,,ლაბირიუმი’’. ანგელოზის ქვეშ მოსჩანს რამდენიმე ასომთავრული ასო. ლაბირიუმთან არის მჯდომარე ფიგურის მოკეცილი თავი (უნდა იყოს მჯდომარე მაცხოვარი).
ტიმოთის მონასტერი

ტიმოთესუბნის მონასტერი
ტიმოთესუბნის მამათა მონასტრო კომპლექსი მდებარეობს ბორჯომის რაიონში, ისტორიული თორის შუაგულში, გვირგვინის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდ. გუჯარეთისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1100 მ. ქ. ბორჯომიდან 17 კილომეტრში, ხოლო დაბა წაღვერიდან 3 კილომეტრში, სოფელ კიმოთისუბანში. ტიმოთესუბნის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის გუმბათიანი მონასტერი ძველი ქართული ხუროთმოძღვრული კულტურის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაგებობაა, ის XII-XIII საუკუნეთა მიჯნაზე დაუარსებიათ მხარის მფლობელებს თორელებს და როგორც ჩანს მათი მთავარი სამონასტრო ცენტრიც იყო.
სამონასტრო კომპლექსში შემავალი წმ. ბარბარეს სახელობის მცირე სამლოცველოს დასავლეთ სარკმლის ქვეშ არებულ ასომთავრულ წარწერაზე დაყრდნობით (,,ქრისტე ადიდე სული შალვა ერისთავთ ერისთავისი.’’) მკვლევართა ნაწილი მიიჩნევს, რომ მონასტერი დაარსა თორელთა სახელგანთქმული სახლის წარმომადგენელმა, დიდმა ქართველმა მხედართმთავარმა შალვა თორელ-ახალციხელმა, და არაა გამორიცხული რომ მისივე განსასვენებელიც იყოს’’.

დაბის მონასტერი. 1333წ.
დაბის წმ. გიორგის სახელობის დარბაზული ტიპის ეკლესია მდებარეობს, ბორჯომის რაიონში, სოფელ დაბაში. იგი დგას ტყით დაფარულ ფერდის მცირე ბაქანზე. დაბის წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიის დარსების შესახებ ერთადერთი ცნობა, რომელიც ინფარმაციას გვაწვდის ეკლესიის კარიბჭის თავზე არსებული ასომთავრული წარწერაა, რომლიდანაც ვგებულობთ, რომ 1333 წელს გიორგი V ბრწყინვალის (1318-1346ww). მოლარეთუხუცესს აუგია. ეკლესიის სამხრეთით, მისი სიახლოვეს მდებარეობს გამოქვაბულები, რომელიც კლდეშია გამოკვეთილი, როგორც ჩანს იგი ბერების სახიზარი ან საცხოვრებელი კელიების ფუნქციას ასრულებდნენ.
სადგერის წმ. გიორგის სახელობის დედათა მონასტერი მდებარეობს, ბორჯომის რაიონში, სოფ. სადგერში. მონასტერი დგას მდ. ბორჯომულას ხევის თავზე და სამი მხრიდან იგი სრულიად მიუვალია, ქ. ბორჯომიდან მონასტრამდე, ე.წ. პლატოს აღმართის გავლით მოაფსვალტებული 7 კმ–ნი. საავტომობილო გზა მიდის. საიდანაც ქ. ბორჯომის შესანიშნავი ხედი იშლება. მიჩნეულია, რომ მისი დარსება მას შემდეგ მოხდა რაც სადგერი ხეობის ახალი მფლობელების ავალიშვილების სათავადოს ცენტრი გახდა XIV-XV საუკუნეთა მიჯნაზე. სწორედ ავალიშვილთა სახელს უკავშირდება სადგერის ეკლესიის მშენებლობა.

სადგერის დედათა მონასტერი
სადგერის ეკლესიას უკავშირდება ცნობილი ე.წ. სადგერ–ჩხარის ჯვარი. თავდაპირველად ეს ჯვარი სადგერში XIV-XV საუკუნეთა მიჯნაზეა შექმნილი სახელგანთქმული ოსტატი მამნესაგან. ჯვარი ტიპიური ნიმუშია იმ პერიოდისათვის დამახასიათებელი ხატებისა და ჯვრებისა, რომელთა მრავალფიგურიანი კომპოზიციები ვრცლად გადმოგვცემს სარწმუნოებრივი ლეგენდის სცენებს. ჯვრისადმი მიძღვნილი ოდოდან ვგებულობთ, რომ სადგერში XV საუკუნეში შოთასძენიც ყოფილან, რომელთაც დიდი როლი შეუსრულებიათ წმ. გიორგის ეკლესიისა და სადგერის ჯვრის მოჭედვაში. დეკანოზ სვიმონ შოთასძეს ხუთი დიდი საქმე გაუკეთებია, თავის ძმასთან ერთად აუგია კარიბჭე ეკლესიის, მოუჭედია სამთხვეველი, გაუმყარებია ძველი ხატი, მოუჭედია წმ. გიორგის ნაწილიანი ჯვარი და წმ. გიორგის ხატიც. ამ საქმეში დიდი მატერიალური დახმარება გაუწევიათ ათაბაგთა სახლს. ჯვარი ამჟამად დაბრძანებულია ხელოვნების მუზეუმში და იგი სადგერ–ჩხარის ჯვრის სახელითაა ცნობილი.
სადგერის ცნობილი ჯვარი 1578 წელს სადგერში ლალა–ფაშას ლაშქრობის დროს გადაუმალავთ დასავლეთ საქართველოსი ჩხარში.
ქვაბისხევის მარიამწმიდა

ქვაბისხევის მარიამწმინდა
ქვაბისხევის მარიამწმიდის სახელობის ეკლესია VIII-IX საუკუნეების სამნავიანი ბაზილიკაა. მისი ფრესკული მხატრობა XII-XIII საუკუნეებით თარიღდება. ეკლესიის ფრესკებს შორის ყურადღებას იპყრობს მდიდრული ტანსაცმლით მოსილი მამაკაცისა და ქალის გამოსახულებები, რომელთა ძველი ქართული ასომთავრული წარწერა გვამცნობს : ,,შოთაი და იაი’’.

ქვაბისხევის მარიამწმიდა. ,,შოთა და იას” ფრესკები
გადმოცემის მიხედვით, მამაკაცი დიდი პოეტი შოთა რუსთაველია, ხოლო ქალი დედამისი. ეკლესია ისტორიულ მესხეთში მდებარეობს, რომელიც მეცნიერთა ვარაუდით რუსთაველის მშობლიური კუთხეა. ლეგენდის მიხედვით, ქვაბისხევის ხეობაში პოეტის დეიდა ყოფილა გათხოვილი და შოთასაც განათლება აქ მიუღია.
ტაბაწყურის ტბა

ტაბაწყურის ტბა და სოფელი ტაბაწყური
ტაბაწყურის ტბა თავისი მოცულობით ერთ-ერთი დიდი ტბაა. მისი მოცულობა შეადგენს 221 მილიონ მ3 -ს. ზედაპირის ფართობი 14,2 კმ2 , ხოლო მაქსიმალური სიღრმე 42 მეტრია.ვულკანური წარმოშობის გამო წყლის მარილიანობა დაბალია, ტბა მიწისქვეშა თოვლისა და წვიმის წყლებით საზრდოობს, გამდინარეა მიწისქვეშა გზით. წყლის დონე დაბალია თებერვალში, მაღალია ივლისში. ტბაში ულამაზესი კუნძული დგას. ხოლო თვითონ სოფელი ტაბაწყური ტბაში შეჭრილ ნახევარკუნძულზეა გაშენებული და ულამაზეს სანახაობას წარმოადგენს.
ბორჯომის წყლებთან დაკავშირებული საინტერესო ფაქტები:
•უინსტონ ჩერჩილის საბჭოთა კავშირში ვიზიტის დროს მაგიდაზე იდგა „ბორჯომის“ ბოთლი, როგორც ოფიციალური პროტოკოლის განუყოფელი ნაწილი.
•როცა იური გაგარინი კოსმოსიდან დაბრუნდა, პირველი რაც მოითხოვა „ბორჯომი“ იყო. ამის შესახებ პროფესორმა ვოლოვიჩმა განაცხადა, რომელიც სამედიცინო კვლევით-სამაშველო ოპერაციებში იღებდა მონაწილეობას.
•რეპეტიციების დროს ცნობილი რეჟისორი, ტოვსტონოგოვი მუდამ პარტერის მეთორმეტე რიგში იჯდა, სადაც მისთვის წინასწარ იყო მომზადებული „ბორჯომის“ ბოთლი.
•ცნობილი ფილმის, „სოლიარისის“ გადაღებისას, კონფერენციის სცენაში, რომელიც სცენარის მიხედვით შორეულ მომავალში ხდებოდა, მაგიდაზე დგას „ბორჯომის“ ბოთლი. გადამღები ჯგუფის წევრების აზრით, იქიდან გამომდინარე, რომ მოქმედება მომავალში ხდებოდა, „ბორჯომის“ ეტიკეტი არ უნდა გამოეჩინათ. რეჟისორი ანდრეი ტარკოვსკი კი ჯიუტად რჩებოდა იმ აზრზე, რომ მაყურებელს ეტიკეტის წაკითხვა უნდა შეძლებოდა. იგი დარწმუნებული იყო, რომ „ბორჯომს“ დროთა ცვლა ვერაფერს დააკლებდა.
ავტორი: ბაკურ გელაშვილი

დატოვეთ კომენტარი

კომენტარები

Загрузка...